Bản năng của lí trí * Tất cả đều xuất phát từ bản năng, bản năng được tôi luyện mới trở thành lí trí. Từ những hạt nước mang sự sống qua bao mò mẫm, thích nghi với môi trường, tìm cách nối dài bản thân, trao truyền trải nghiệm qua gene và dạy dỗ mới thành muôn loài như hôm nay. Như vậy, lí trí là một dạng cô đặc của bản năng qua trải nghiệm, rèn luyện, di truyền. Bản năng đứa trẻ ham ngủ, ham hưởng thụ, nhờ lý trí dẫn đường để chịu khó rèn luyện mới hình thành ý chí có thể thức khuya, dậy sớm để làm việc. Đằng sau thói quen thức khuya dậy sớm là cả một sự tôi luyện ý chí sống cho tương lai của mình và người khác. Ý chí được tôi luyện trong những người dậy từ tinh mơ chuẩn bị ra đồng, chở thực phẩm ra chợ bán, nấu nướng cho hàng quán, cho con đi học, tập thể dục rèn luyện sức bền, tiếp tục hành trình của công việc, mơ ước dài hơi… Cũng chính những người ấy có thể tiếp tục thức khuya khi việc chưa xong. ”Một nắng hai sương”, “chịu thương chịu khó”, “tần tảo”, “dạn dày”, “không nề hà”, “từng trải”, “phong trần”, “thép đã tôi”, “lửa thử vàng”… những câu từ ấy chính là đúc kết cho ý chí của con người hay căn tính một cộng đồng. Những con thú nhanh nhất, bền bỉ nhất cũng có thể bị kiệt sức bởi sự đeo bám liên tục bền bỉ hơn của những người thổ dân. Chính ý chí bền bỉ đó không ngừng được truyền đi qua những tấm gương thật và kho chuyện khiến loài người đi xa hơn trong chính cuộc đời của mình và hành trình của nhân loại. Đằng sau ý chí ấy là một lí trí rèn luyện chăm chỉ. Và đằng sau lí trí rèn luyện đó là một thứ bản năng mạnh mẽ hơn cả: Bản năng vượt qua bản năng để đưa bản năng tới phiên bản cao cấp hơn. Con kiến và con ve đều xuất phát từ bản năng nhưng trong ngụ ngôn, con kiến đại diện cho lí trí nơi bản năng được tôi luyện để đi xa hơn trong mùa đông. Và đằng sau bản năng được hun đúc ấy, bên cạnh nhu cầu nối dài tuổi thọ, trải nghiệm bản thân, thường là tình thương và trách nhiệm với người khác, với cộng đồng. Từ việc phải chu cấp cho kẻ khác, cho thế hệ sau mà một con chim non chuyển từ việc há miệng kêu không ngừng chờ thức ăn, trang trí bộ lông, điệu nhảy tìm bạn tình đến việc lẳng lặng vỗ cánh không ngừng tìm thứ thả vào miệng bầy con của nó. Trong bản năng đã có sẵn lập trình cho việc hình thành lí trí.