Lí do bài thơ “Bắt nạt” đạt “10 điểm không nhưng” * 1. Bài thơ có tư tưởng nhân văn. Đó là những nhắn nhủ về tính quân tử và lòng yêu thương muôn loài: “Đừng bắt nạt ai cả/Trên khắp trái đất tròn”. Những tác phẩm được chọn vào SGK thường phải đáp ứng được tiêu chí có tư tưởng nhân văn. 2. Bài thơ có đủ chất thơ. Bài thơ vừa đảm bảo được nhạc tính thơ ca vừa chứa đựng nhiều nghệ thuật. Về nhạc tính, bài thơ đủ mượt mà trong giọng điệu trò chuyện với trẻ em, gieo vần đầy đủ và biến hoá với nhiều kỹ thuật cao cấp. Có thể thấy mỗi khổ thơ đều đảm bảo ít nhất 2 dòng vần với nhau, nhiều khổ thơ nối vần với khổ thơ khác. Bên cạnh đó là kỹ thuật gieo vần ở giữa dòng như “yếu” - “trêu” - “yêu”, tạo ra nhiều từ có phụ âm đầu giống nhau, đọc gần giống nhau để nối âm. Sự biến hoá vị trí gieo vần từ cuối dòng 2-3 sang cuối dòng 2-4 để phục vụ sự trôi chảy bằng trắc cũng cho thấy năng lực gieo vần lâu năm đã ở mức “nước chảy mây trôi”. Kỹ thuật nối âm rất tự nhiên rải khắp bài thơ là lí do khiến bài thơ dù khá dài với 8 khổ thơ nhưng nhiều bạn nhỏ có thể học thuộc lòng nhanh chóng. Về nghệ thuật, bài thơ có phép ẩn dụ, hoán dụ, so sánh, điệp từ, nhân hoá (ẩn dụ chuyển đổi cảm xúc)… Ví dụ như “mù tạt” khó nuốt là ẩn dụ cho kẻ mạnh hơn. “Tớ” (tác giả), “đến gặp tớ” vừa là ẩn dụ khác cho kẻ mạnh hơn vừa là hoán dụ cho những người lớn, trọng tài, người bảo vệ mà xã hội cần có trước nạn bắt nạt. “Thỏ non” là hoán dụ cho những bạn nhút nhát. “Đừng bắt nạt cái cây” vừa là ẩn dụ cho việc không nên bắt nạt ai, từ cái cây trở đi, vừa là hoán dụ cho việc bảo vệ rừng, môi trường nói chung. “Bắt nạt dễ lây”, “bắt nạt rất hôi” là nhân hoá… Bên cạnh những nghệ thuật phổ biến vẫn được dạy, có thể thấy thêm nghệ thuật triển khai ý tưởng với từ khoá “bắt nạt”, nghệ thuật nghị luận, nghệ thuật đàm phán (với bạn bắt nạt), nghệ thuật cái kết đắt, cái kết mở, bài thơ có thể đọc theo vòng tròn… Đây đều là các kỹ thuật văn chương mà trẻ em dù chưa biết tới vẫn có thể ngấm một cách tự nhiên qua ngôn ngữ dễ gần và mạch vần trôi chảy. Nghệ thuật trị liệu, tìm giải pháp cũng được tìm thấy qua nỗ lực hoá giải xung năng bắt nạt, chuyển hoá thành vận động âm nhạc, thể thao như “học hát”, “hip hop” hay qua những thử thách khó với ẩn dụ là “mù tạt”. Mong muốn làm mềm lại tâm hồn người bắt nạt cũng được biểu hiện qua sự khơi gợi lòng trắc ẩn với kẻ yếu như “thỏ non”, qua sự bình đẳng trong cách tác giả xưng hô bạn/tớ trên tinh thần đối thoại, thuyết phục… Những nghệ thuật này không được sắp đặt trước nhưng với trình độ sáng tác chuyên nghiệp lâu năm của tác giả và sự tự đòi hỏi chất lượng cao trong mỗi tác phẩm, chúng tự xuất hiện. 3. Bài thơ được tác giả chọn cho tập thơ “Ra vườn nhặt nắng”. Đây là tập thơ tác giả đặt trọn tâm huyết và trách nhiệm về chất lượng vào khi hướng đối tượng là trẻ em. Để được chọn vào tập thơ, mỗi bài thơ với tác giả, phải có độ hoàn hảo nhất định. Bài “Bắt nạt” không phải là ngoại lệ. Dù nó khá khác biệt so với phần còn lại của tập thơ nhưng vẫn được xuất hiện vì chuyện “bắt nạt” là một phần cần được quan tâm trong thế giới trẻ thơ. Có những người không thấy bài “Bắt nạt” hay hoặc không thấy nó duy mỹ như những bài thơ khác trong tập thơ. Khẩu vị riêng của mỗi người được tôn trọng nhưng điều đó không có nghĩa là bài thơ không đủ chất lượng nghệ thuật hay không được người khác thích. Nghệ thuật có rất nhiều cách triển khai. Ví dụ như bài “Bắt nạt” là cuộc triển khai rộng lớn của ý tưởng và chất nghị luận. Tập thơ “Ra vườn nhặt nắng” không chỉ muốn cung cấp công cụ thẩm mỹ cho trẻ em, độc giả nhiều lứa tuổi mà cả công cụ sáng tạo, tư duy logic, phân tích, tìm giải pháp… trong mỗi bài thơ như một trò chơi. Có thể có những trò chơi kiểu thiên về “con trai” và hướng đến các bạn trai nhiều hơn như bài “Bắt nạt” và có những bạn gái không hứng thú nhưng nó vẫn có tiêu chuẩn về trí tuệ thơ ca trong đó. Và cũng có những bạn nữ rất thích bài thơ khi nó đáp ứng được nhu cầu của các bạn về trí thông minh, hài hước, ngôn ngữ trôi chảy trong cách triển khai một đề tài dễ dẫn tới khô khan, giáo điều. Những cụm từ bị coi là vô tri, bí vần thực ra lại là chất sáng tạo, nghệ thuật cao cấp, chất hoạt hình, truyện tranh sinh động cho trẻ thơ. Năng lực tạo ra những từ ngữ như vậy trong nhạc tính chảy trôi là chứng chỉ cao nhất cho năng lực làm thơ thiếu nhi. Có thể thấy nhiều bài thơ nhái theo vẫn phải dựa nhiều trên các câu dẫn dắt của bài thơ gốc và khi bóc tách ra sẽ không thấy sự sáng tạo từ ngữ hay chiều sâu, sự tinh tế, chọn lọc của nghệ thuật, sự tự do vượt thoát khỏi giáo điều khi nói chuyện đạo đức. Hai khổ thơ cuối cũng chính là một cách trò chuyện, đàm phán vượt khỏi giáo điều. Coi những chỗ nghệ thuật nhất là vô tri rồi kết luận bài thơ không có nghệ thuật quả là một phương pháp luận để từ chối nghệ thuật và phô diễn năng lực thật của bản thân. “Bắt nạt” hoàn toàn không phải bài thơ “vớt vát” trong lựa chọn đưa vào tập thơ, nó vẫn được ở lại sau nhiều vòng loại. Bởi nó là một dạng trí tuệ có độ khó riêng, là sự tiếp tục động não khi đối mặt với thực tế, với những vấn đề khó nhất, không có sẵn lời giải. Khi dạng trí tuệ ấy được đưa vào thơ ca, nó là dòng nước thẩm mỹ cho ý chí mạnh mẽ, can đảm. “Nghĩa khí”, “hào khí” trong bài thơ là điều mà khá nhiều độc giả cảm nhận được và đã comment. Chúng ta đâu thể mang sự bắt nạt ra hội nhập với thế giới. Trong thời đại mới cần có sự nâng cấp sức mạnh theo cách khác như tăng sức mạnh mềm tri thức, văn hoá, thân thiện khắp nơi với cách nói hoán dụ là “học hát”, “nhảy hip hop”. Mạnh hơn theo cách không bắt nạt nhưng vẫn không sợ kẻ bắt nạt (“Cứ (thử) đến bắt nạt tớ (xem)”) là một cách để trưởng thành tử tế và can đảm. Tăng cường chính nghĩa, hào khí qua tính quân tử, lòng yêu thương muôn loài, bênh vực kẻ yếu là cách để người Việt cư xử với nhau tử tế hơn, bảo vệ trẻ em, phụ nữ tốt hơn và Việt Nam được thế giới tôn trọng, gắn kết hơn. Nguyễn Trãi ngay sau cuộc chiến chống quân xâm lược đã viết gì? “Lấy đại nghĩa để thắng hung tàn/Lấy trí nhân để thay cường bạo”. “Đừng bắt nạt nước khác”, người khác là cách để có hoà bình trong cuộc sống, trong tâm trí. 4. Bài thơ ở trong tập thơ bán được hơn 11000 bản. Tập thơ “Ra vườn nhặt nắng” in lần đầu năm 2015, cho tới khi vào SGK năm 2021, tập thơ đã có 4 phiên bản và sau hơn 11000 bản bán ra, phần lớn qua Page, tác giả không nhận được một lời chê nào về bài thơ “Bắt nạt”. Cũng có những phụ huynh inbox nói họ hoặc con họ thích nhất bài thơ “Bắt nạt”. Đây cũng là một chứng chỉ của thị trường với bài thơ, tập thơ và tác giả. Những phụ huynh, người trẻ mua sách thơ giá 100-165k và có người mua tới 4 phiên bản rất có thể là những người biết thưởng thức nghệ thuật, đầu tư nhiều cho giáo dục bản thân và con trẻ. Bản thân tác giả khi sáng tác và chọn lọc, coi chất lượng mỗi bài thơ đưa vào tập thơ phải như đưa vào SGK vì đối tượng đầu tiên hướng tới và phục vụ là trẻ em. Ý thức đưa cho trẻ em những gì hay nhất, tốt nhất là mặc định cho tập thơ này. Bởi vậy, bản thân tập thơ là một cuốn SGK về nghệ thuật cho trẻ em nhưng trên tinh thần tự do về nghệ thuật hơn và không có yếu tố bắt buộc nào. Với tiêu chí chất lượng và sự đảm bảo nghệ thuật, tự do đó, tập thơ đã nhận được rất nhiều lời khen, cảm ơn từ độc giả, phụ huynh, được nhiều giáo viên dùng để giảng dạy và được nhiều nhà phê bình, người viết đánh giá là làm sáng trong trở lại văn học thiếu nhi. Nhiều độc giả đã mong muốn, tiên đoán thơ trong tập thơ sẽ được đưa vào SGK. 5. Bài thơ được chọn vào SGK. Trong 4 lời mời vào SGK, tác giả chỉ nhận 1 lời mời vào cuốn Ngữ văn 6, bộ sách “Kết nối tri thức với cuộc sống”. Điều này cũng phần nào nói lên sức thuyết phục của những người làm sách. Để bài thơ có mặt trong SGK, tổ biên soạn với nhiều người có học vị cao phải có sự thống nhất với nhau về chất lượng. Bài thơ cũng phải qua sự xét duyệt của Hội đồng thẩm định cấp quốc gia. Trước khi bài thơ được in, với những dư luận trái chiều, những người làm sách còn phải đưa bài thơ vượt qua vòng giải trình trước Bộ trưởng Bộ giáo dục. Vì muốn tốt hơn cho học sinh, những người làm SGK lựa chọn bài “Bắt nạt” dù có thể chọn nhiều bài duy mỹ, khó có dư luận trái chiều hơn. Hiểu tâm huyết trong lựa chọn này của những người làm sách trước vấn nạn bắt nạt hành hạ nhiều học sinh, tác giả cũng không đề xuất chọn phương án an toàn hơn cho mình dù phần nào có thể đoán trước dư luận nhiều năm xa cách văn chương. Nhiều ý kiến lấy mặc định bài thơ là vô tri, là dở để đánh giá thấp những người làm sách, đây mới chỉ là những mặc định không có chứng minh. Khi bài thơ đã được nhiều người có chuyên môn, hiểu biết, giáo dục chứng minh là hay, là xuất sắc, là phù hợp và được nhiều trẻ em yêu thích, nhất là trong thực tế giảng dạy thì nỗ lực của những người làm sách nên được nhìn nhận đúng hơn. Bộ sách này hướng đến việc đưa những phương pháp giáo dục tiên tiến đến gần giáo viên và học sinh hơn. Nếu hiểu được trình độ, cái tâm và nỗ lực đưa cái hay, cái tốt đến cho con em mình của nhiều người trong việc này, có lẽ nhiều phụ huynh sẽ thấy có sự tiến bộ của giáo dục ở đây.