Mình nhận được một số tin nhắn hỏi bài thơ “Thằng bé” làm theo thể thơ gì. Mình cũng nhận được thông tin đáp án của đề thi đây là thể thơ tự do, có lẽ vì lí do này mà một số độc giả nhắn tin hỏi mình. Mình xin lỗi vì không trả lời được hết các tin nhắn nên xin trả lời ở đây như sau ạ: Theo mình thì mặc dù bài thơ được trình bày phá cách, tự do nhưng về cơ bản nó vẫn là một bài lục bát chỉn chu. Có thể thấy rõ điều này khi trình bày lại bài thơ theo hình thức thông thường. Tuy nhiên, mình nghĩ câu trả lời đây là thể thơ tự do cũng có sự thú vị của nó và những tranh cãi xung quanh cũng cho thấy thơ ca không dễ nắm bắt và luôn cần sự bổ sung nhận thức, thẩm mỹ để có thể cập nhật cách thưởng thức, phân tích. Có một cuộc khủng hoảng ngầm đang ngày càng trồi lên giữa kiến thức văn chương, ngôn ngữ trong nhà trường và thế giới văn chương, ngôn ngữ rộng lớn, không ngừng đổi mới, sống động, đầy tự do, sáng tạo bên ngoài. Và việc những mâu thuẫn, khủng hoảng ấy ngày càng được công khai, phản biện chính là sự đổi mới tất yếu của phát triển. Đề thi này, đáp án của nó và những tranh luận xung quanh có lẽ chỉ đơn giản là một con sóng trong làn sóng mới cho tâm thức xã hội mới trong thời đại mới. Ban đầu mình chỉ định trả lời một hai dòng đơn giản nhưng bỗng nhận ra điều này nên xin được viết thêm, đính chính thêm. Nói về thể thơ thì người ta thường phân ra các thể thơ vần cơ bản và thể thơ tự do. Thơ tự do cũng có thể có vần nhưng có thể phân biệt với thơ vần theo cách: Khi trình bày lại bài thơ tự do theo các thể thơ vần cơ bản (cổ điển hoặc đã phổ biến) thì nó không trở thành một bài thơ vần cơ bản. Có người muốn nghịch ngợm, lấy một bài thơ vần cơ bản và trình bày lại trông như một bài thơ tự do và cách ngắt dòng quy định một cách đọc khác, có khi là đọc không còn vần. Đây là việc mà khá nhiều người chủ trương thơ “tân hình thức” đã làm. Trong những trường hợp như vậy thì việc tranh cãi tác phẩm là thơ vần hay thơ tự do sẽ không thể ngã ngũ. Và thật ra, khi người ta rời khỏi trường lớp rồi hay có tâm thế đọc tự do thì người ta không còn bận tâm xác định thể loại thơ làm gì. Ngay cả khoảng mười mấy năm trước trong văn đàn rộ lên trào lưu thơ hậu hiện đại rồi nhiều người cố dùng thuật ngữ hậu hiện đại để xác định cách sáng tác hay đọc tác phẩm thì nó vẫn chỉ là một cách định danh hạn hẹp, trung tâm hoá “hậu hiện đại” trong khi tuyên ngôn của nó là “giải trung tâm”. Rồi trào lưu tung hô hậu hiện đại cũng nhạt dần vì nó không thể đại diện cho sự phong phú, tự do, vượt ra mọi định danh của văn chương đích thực, từ cổ chí kim. Có hậu hiện đại, có những kiến thức quan trọng và mở mang của hậu hiện đại nhưng hậu hiện đại không phải và không cần phải là vũ khí hay đại diện của thời đại mới. Việc trả lời “Thằng bé” là thể thơ tự do có thể cũng hướng đến việc muốn phá vỡ những khuôn khổ hạn hẹp trong cách nhìn nhận thơ ca, văn chương. Một bài thơ vần được đem tới một hình thức mới tự do hơn cũng có thể gọi là một bài thơ tự do. Đây là một sự đổi mới trong nhận định của trường lớp, tuy nhiên lại chưa đi vào cốt lõi khi cái lõi bài thơ hoàn toàn là lục bát. Với bài thơ được trình bày phá cách những vẫn có sự chỉn chu âm điệu, kỹ thuật của một bài thơ lục bát thì câu trả lời có thể là: Đó là thể thơ lục bát về mặt âm điệu và là thể thơ tự do về mặt hình thức trình bày. Cũng có thể gọi đó là thể thơ lục bát viết theo thể tự do :” D D Bản thân từ “thể thơ” sau nhiều tiến hoá của thơ ca cũng đã mang nhiều lớp nghĩa, như về âm điệu, về hình thức, về tính tương tác. Cụm từ “thơ tự do” cũng vậy. Nó vừa để chỉ thể loại thơ phân biệt với thơ vần vừa để chỉ tinh thần sáng tạo trong thơ nói chung vừa để chỉ các hình thức thơ mới. Có những tác giả muốn xoá nhoà hay vượt qua ranh giới của các thể loại, các định nghĩa và họ biến điều đó thành trò chơi trong tác phẩm. Ví dụ như bài “Thằng bé” không hề coi lục bát là không tự do và thể hiện sự khám phá tự do bằng cách ngắt dòng nhiều lần để cho lời thơ “trầm ngâm” có nhịp nhạc vui, “hồn nhiên”, khoẻ khoắn. Và cho bài thơ sự thoáng đãng, bay bổng hơn với mắt nhìn. Như vậy dù đáp án đây là thể thơ lục bát hay thể thơ tự do thì vẫn nên có điểm tuyệt đối cho học sinh phân tích được: Đây là bài thơ có lõi lục bát nhưng cách trình bày như vậy cũng có thể gọi là thơ tự do khi mà khái niệm về thể thơ cũng chỉ mang tính tương đối và khó bao quát được thế giới thơ ca. Khi động đến những “lý thuyết mong manh” này, câu hỏi nên là “Đây là thể thơ gì? Em hãy trình bày cách xác định của mình” rồi chấm điểm thuyết phục của học sinh thì sẽ đi vào năng lực văn chương hơn, nhất là khi đã chọn bài thơ kiểu “ánh sáng vừa là sóng vừa là hạt” này. Có dầu gội 2 trong 1 mà, sao cứ nhất định chỉ có thể làm mượt tóc hoặc chỉ có thể trị gầu. Hoặc là cứ dạy để học sinh có chút hình dung nhưng khi thi đừng hỏi mấy câu về thể thơ có tốt hơn không, xong lại đi hỏi tôi rồi tôi loay hoay trả lời, đang yên đang lành lại hâm rồi. Ngoài câu 1 phần I mang tính lý thuyết nhưng chưa có lý thuyết xác đáng làm đáp án thì các câu khác (mà tôi thấy trong trang đầu) của đề thi đều hay và mở. Vấn đề sâu xa ở đây nằm ở các lý thuyết nhận diện văn chương và ngôn ngữ chưa chuẩn nếu không muốn nói là còn rất non kém, sai lầm và người ra đề vẫn phải lấy đó làm chuẩn lý thuyết. Lỗi cơ bản nằm ở học liệu. Những năm gần đây mình hay bị rơi vào những câu chuyện như thế này. Mình ngày càng nhận được nhiều câu hỏi từ các giáo viên và các bạn học sinh, sinh viên khi tác phẩm ngày càng được dùng nhiều trong nhà trường. Mình rất vui vì thấy cái hay, cái mới được phổ biến rộng hơn. Ngay cả war quanh bài “Bắt nạt” làm mình rất mất sức thì đọng lại vẫn là niềm vui đi qua một xung đột tất yếu về nhận thức giúp cải thiện cách đọc, mở rộng khái niệm về văn chương và người cầm bút trong khá nhiều độc giả, nhất là những độc giả trẻ chưa vượt qua được một số định kiến hay sự thiếu kỹ năng đọc, thẩm định cơ bản. Chắc là vẫn có những độc giả sau đó còn định kiến hơn và nhìn tối hơn về người sáng tạo và làm nghề tử tế hàng đầu trong văn giới nhưng mình cũng không có nhu cầu bật công tắc đèn trong tay bạn :” p Mặc dù vui vì được độc giả quan tâm, hỏi ý kiến nhưng mình cũng xin lỗi trước là mình sẽ rất hạn chế trả lời, vì lí do sức khoẻ, thời gian và những nguyên tắc làm việc riêng. Với một số trường hợp, ví dụ như lần này, mình xin phép trả lời bằng Post như thế này. Cảm ơn các bạn ạ. Nguồn ảnh: Chị Trịnh Thị Thanh