Mình xin gửi lại bài phóng viên Linh Hanyi phỏng vấn mình 8 năm trước. Cảm ơn Huong Le Thi Thu đã phục chế giúp các chỗ lỗi font. * Nguyễn Thế Hoàng Linh: Người Dơi trong thành phố Cái tên Nguyễn Thế Hoàng Linh có lẽ không xa lạ với nhiều người. Cách đây gần chục năm, đang học năm thứ 3 trường Ngoại thương, anh đột ngột bỏ ngang để đi… viết tiểu thuyết “Chuyện của thiên tài”. Từ đó tới nay, Hoàng Linh tập trung vào làm thơ, xuất bản nhiều tập gây xôn xao. Dạo gần đây, bạn bè, người quen của Nguyễn Thế Hoàng Linh liên tục bị spam. Anh mới in một tập thơ và “dụ dỗ” mọi người mua đọc. Anh mới gặp một tài năng âm nhạc - một nhạc sĩ/ca sĩ bắt đầu học và chơi nhạc ở trại tị nạn Hong Kong từ năm 12 tuổi, 17 tuổi trở về Hải Phòng làm thợ mộc và nhiều nghề khác song hành với sáng tác - nghệ sĩ Tuấn gà. Trong gần nửa năm, anh spam nhạc Tuấn gà qua facebook và tổ chức 4 mini show, “ép” mọi người phải nghe. Anh cho rằng đây là cách hay nhất mà cũng dễ dàng nhất để người ta biết thưởng thức những thứ đẹp và tinh thần phóng khoáng lên. Tôi bảo anh rằng anh cũng giống chàng Bruce Wayne của Christopher Nolan, tức là anh cũng bình thường thôi, có sai lầm, có thất bại… nhưng có khao khát rất trong sáng là được “cứu rỗi” thế giới trong tất cả khả năng của mình. (Linh Hanyi) * “Thơ cũng là một sản phẩm có thể bán” Linh Hanyi: 15 năm chỉ có một nghề: Làm thơ, xin hỏi anh một câu rất cũ: Vai trò của thơ với cuộc sống của anh như thế nào? NTHL: Tôi cũng làm nhiều việc khác nữa chứ. Nhưng đúng là chủ yếu là viết. Tôi nghĩ thơ là một người bạn để khám phá bản thân mình; một trò chơi sáng tạo cần nhiều năng lực như bất kỳ hoạt động sáng tạo nào khác; và một sản phẩm có thể bán để có tiền sống, sáng tác nhiều hơn. Linh Hanyi: Nhưng bán thơ thì được bao nhiêu tiền? NTHL: Hiện tại thì được rất ít nhưng tôi nghĩ tiền đang đến dần. Ngày càng có thêm người thích thú và bị thuyết phục bởi chất lượng của các tác phẩm. Linh Hanyi: Nhưng ở Việt Nam, dù sách bán có chạy đến đâu cũng khó mà nuôi sống được người viết. NTHL: Nếu sách hay được trả công xứng đáng thì tôi đủ giầu với hàng nghìn tác phẩm rồi. Tôi chưa bao giờ hết niềm tin có từ hồi 16 tuổi về việc tác phẩm của mình đủ hay và nhiều để có thể sống thoải mái. Tôi có may mắn là được gia đình hỗ trợ rất nhiều để sáng tác. Bây giờ chưa bán được thì tôi vẫn sống bình thường mà. Linh Hanyi: Anh có thấy nghệ sĩ Việt tội nghiệp không khi cứ phải bận tâm tới việc nuôi sống bản thân? Có lẽ nếu họ được giải thoát khỏi mối bận tâm này thì kết quả sẽ khác. NTHL: Không, tôi nghĩ đó chỉ là một phần thôi. Một phần khác là ít người có tài năng đủ mạnh mẽ. Như trường hợp một nhạc sỹ đầy tài năng tôi mới biết là Tuấn gà, thời phải làm đủ thứ nghề để kiếm sống anh ta vẫn viết ra những bài hát đỉnh cao. Trong gần 20 năm âm thầm sáng tác và không mấy ai biết đến, Tuấn gà vẫn có gia tài khoảng 100 bài hát. Linh Hanyi: Ít tài năng quá nên cũng không phát triển được thị trường nghệ thuật, như thế các nghệ sĩ sẽ lại gặp khó khăn… Cứ luẩn quẩn như thế? NTHL: Chúng ta đang có một thị trường hoạt động nghệ thuật không lành mạnh lắm. Quá nhiều sản phẩm dở vẫn thành công rực rỡ và hút được tiền lẫn tâm trí của công chúng. Điều này đồng nghĩa rằng những cái hay, những cái tốt hơn cho sự phát triển lành mạnh và thông thái của công chúng cũng ít được quan tâm hơn. Thị trường đã như vậy thì cũng chẳng có cách nào khác là tìm cách cùng nó đi lên. Có điều, đi lên đâu? Từ đó mới thấy rõ sự thiếu hụt tầm cao nghệ thuật để người nghệ sĩ nhìn lại mình. Bây giờ người ta dễ đo sự thành công trong nghệ thuật chỉ bằng sự giàu có hay lượng người hâm mộ. Nhưng thước đo này liệu có thực sự đang theo dòng chảy của cái đẹp? Những người tạo nên nó có thực sự đang cộng hưởng tạo nên một nguồn năng lượng sống đẹp đẽ hay chỉ đang làm cái “đèm đẹp” lên ngôi? Trần Dần nói: “Cái đèm đẹp giết chết cái đẹp”. Cái quý giá nhất của một đất nước là những tài năng thực sự lớn. Cái đó có khi còn quý hơn là thị trường nghệ thuật. Những tài năng lớn nên tồn tại song song cùng thị trường và là ngọn hải đăng cho nó. Chúng ta cũng chỉ biết đến vài tài năng lớn ở những nước có thị trường nghệ thuật rộng lớn và chỉ vậy thôi cũng đủ khiến cho đất nước họ được biết đến và tôn trọng hơn rất nhiều cách thức truyền thông khác. Muốn thoát khỏi cái vòng luẩn quẩn thì phải biết tôn vinh những tác phẩm lớn sinh ra từ nước mình. Linh Hanyi: Như vậy, việc không phát triển được thị trường nghệ thuật là “có công” của công chúng và nhà nước? NTHL: Khi đứng trước nhiều tác phẩm thực sự hay, một mặt, công chúng không thưởng thức thực thụ và không lan truyền nó theo kiểu dân gian; mặt khác, nhà nước cũng không bỏ tiền và quảng bá chính thống, rộng rãi cho nó. Ví dụ, hoàn toàn có thể tạo ra các giải thưởng lớn và chất lượng của nhà nước, của tư nhân cho những tác phẩm lớn, thay vì nuôi các hội đoàn cồng kềnh. Tốn quá nhiều năng lượng hấp thụ cái dở cũng như tốn quá nhiều tiền thuế để quảng bá vô số cái dở. Đó là một sự tham nhũng, lãng phí nguyên khí và thiếu xây dựng cái hay, cái đẹp mà ngay cả từng người dân cũng tạo ra. Linh Hanyi: Nếu những môi trường như vậy chưa được tạo ra, người nghệ sỹ phải làm sao? NTHL: Thì làm như Tuấn gà. Tôi được bao bọc vẫn sáng tác được mà anh ta phải mưu sinh vẫn sáng tác được và các tác phẩm chứng minh điều đó. Cơm áo quyết định thị trường nghệ thuật chứ không quyết định tài năng. Ở Việt Nam tôi thấy tài năng thì có, nhưng để nhẫn nại thành tài năng vượt trội, có thể vươn ra tầm thế giới thì cần phải có nội lực tư tưởng và bề dày tác phẩm. Điều này phụ thuộc vào cả bẩm sinh và sự kiên trì tôi luyện, tự mình chấp nhận tất cả hệ lụy mà đời sống mang lại. Linh Hanyi: Có lẽ vì nhận thức được điều này mà anh kiên trì theo đuổi con đường thơ, vì tin rằng tác phẩm của mình đã có sự phát triển về tư tưởng đủ vươn tầm thế giới? NTHL: Một tác giả muốn đánh giá được tác phẩm của mình ở đâu thì buộc phải so sánh nó với thế giới. Tiếp cận với các tác phẩm ở tầm thế giới để xem, nếu tác phẩm của mình cũng có đẳng cấp tương tự thì hãy nên phát triển theo hướng độc sáng, xem nhẹ các yếu tố chi phối của thị trường. Và khi mình quyết định phát triển thì nên tập trung vào nó, có thể bằng bất cứ giá nào. Tôi nghĩ người làm nghệ thuật trong thế giới gần như đã bão hòa về tư tưởng (có người gọi là “sự mạt lộ của tư tưởng”) vô cùng khó sáng tạo về tư tưởng. Bởi vậy, mình không có tham vọng hay ảo tưởng làm cái gì đó quá đột phá về tầm tư tưởng. Nhưng vẫn còn nhiều cửa khác, ví dụ có thể sử dụng các chất liệu mang hơi thở thời đại để thực hành nhuần nhuyễn những tư tưởng mình hiểu ra, thẩm thấu. Linh Hanyi: Cái gì liên quan đến tư tưởng vẫn là chuyện khá xa lạ với nhiều người. Người ta không thích cái nặng nề. NTHL: Tôi thì không quá cực đoan về sự khó hiểu và khó bán của sản phẩm mang nhiều tư tưởng hay cái độc sáng. Tác phẩm của tôi có nhiều cung bậc, trải dài theo sự phát triển của chính con người, các trạng thái, độ tuổi của mình. Giống như Bằng Kiều có một giọng hát độc sáng, có thể hát nhiều thể loại anh ta thích mà tất cả các giới đều nghe được. Có những tác phẩm tôi dành để phát triển tư tưởng, thể nghiệm, khá khó cảm nếu không có ít nhiều đồng cảm về tư tưởng hay rèn luyện đọc. Ví dụ, những bài thơ dạng như trong tập “Mỗi quốc gia một thành phố của thế giới” và phức tạp hơn. Nhưng còn có những bậc thang, dù mình vẫn sáng tác theo tâm niệm phải đẹp, người ta vẫn có thể hiểu được, vì những điều trong đó khá giản dị, có thể chạm vào theo cách dễ hơn. Linh Hanyi: Nghe có vẻ thỏa hiệp. Trong khi thơ là thứ tinh túy, với hàng ngàn bài thơ, anh không sợ bị đánh giá à? Ví dụ như bây giờ người ta nhìn lại một số nhà thơ, họ sẽ nhận xét rằng chỉ có một phần này là hay thôi, một số phần khác thì không được xuất sắc như thế. NTHL: Việc tôi tương tác với công chúng là luôn cố gắng đưa ra những sản phẩm tốt, chỉ là tốt vừa và tốt nhiều thôi. Chứ không phải là sản phẩm dở và chiều lòng họ. Trước đây tôi sáng tác như tập thể dục ấy, bây giờ thì không nhiều nhưng trước đó thì như vậy. Làm đều đặn thì không thể tránh khỏi cái dở. 100 sản phẩm (nếu mình có năng lực và cố gắng) chỉ có 30% là xuất sắc, còn lại thì bình thường và dở. Mình phải chấp nhận tỉ lệ như vậy và đưa phần ít nhiều tinh lọc ra khi tuyển chọn. Linh Hanyi: Anh làm tôi nhớ tới cuốn “Tôi nói gì khi tôi nói về việc chạy bộ” của Haruki Murakami, trong đó ông kể về cách sống, cách viết của mình. Người nghệ sĩ chọn cách sáng tác bền bỉ, nghiêm túc và lý trí như thế thì sẽ phải chịu ít rủi ro hơn, nếu không nói là sẽ đạt hiệu quả cao hơn rất nhiều. NTHL: Nếu xếp theo bậc thang, sản phẩm của Haruki Murakami là xuất sắc, nhưng cực kỳ xuất sắc thì chưa, một phần cũng bởi sự đều đặn quá. Một thị trường nghệ thuật cần những người như Murakami. Ông là mẫu người giữ lửa cho thị trường ấy. Ông luôn có tác phẩm, luôn giữ được sự quan tâm của độc giả vào mảng sản phẩm đó. Nhưng để thành một tác giả khiến nhiều độc giả khó tính thấy ngạc nhiên thì chưa hẳn. Linh Hanyi: Anh có khó tính quá không? Murakami còn được đề cử cả giải Nobel. NTHL: Tôi thích Murakami vì ông là một người suy tư rất nhiều về các giải pháp. Tại sao ông lại hay viết về cuộc phiêu lưu của một chàng trai? Vì Murakami muốn kể câu chuyện của một người trẻ phải đối mặt với cuộc sống và đi lên, cần tiếp nạp những gì, có các yếu tố tâm linh hay ứng xử ra sao… Murakami tạo nên sự siêu thực kết hợp với phần nào trải nghiệm của mình. Điều đó quá tốt cho thị trường, cho đông đảo độc giả của ông ấy. Nhưng tôi lại hay giới thiệu Milan Kundera, bởi vì ở đây còn là vấn đề về sự thông tuệ nữa. Milan Kundera thực ra là một người rất có khả năng nắm bắt thị trường, có thể thấy ông nhìn thấu suốt về truyền thông qua cuốn “Sự bất tử”. Nhưng ông lại ra các tác phẩm không phải để phục vụ thị hiếu. Tác phẩm của ông chìm đắm vào suy tư và cấu trúc mà vẫn hấp dẫn vô cùng. Linh Hanyi: Và lượng độc giả của Murakami thì “ăn đứt” Milan Kundera. NTHL: Dù sao, thị trường luôn chia ra như thế, phân khúc lớn thuộc về những người viết chuyên nghiệp, bền bỉ như Murakami, Shidney Sheldon, Jeffrey Archer... với những sản phẩm để giải trí và (may mắn thay cho độc giả nước họ) không kém phần sáng tạo. Nghệ thuật cũng rất quan trọng ở điểm cần phải làm người ta dễ chịu nữa chứ. Nếu xem nhiều thứ cao siêu quá người ta sẽ rất mệt mỏi. Nhưng cái hiếm hoi như ở Milan Kundera lại cũng rất cần, để đẩy con người tới một con mắt khác. Giống như tiến hóa thôi. Khi đọc Murakami mình không cảm thấy mình được tiến hóa nhiều, Kundera thì khác. Như thế, mọi người đều có giá trị khi họ chuyên tâm làm việc của mình. Cũng có những lúc nghe nhạc sến mình thấy rất dễ chịu, rất hợp, rất khâm phục sự nắm bắt tâm trạng con người của người sáng tác, nếu bỏ hết tất cả định kiến đi. Linh Hanyi: Anh có nghĩ là sẽ có rất nhiều người yêu thơ nói riêng và yêu nghệ thuật nói chung không đồng tình với việc anh coi thơ như một sản phẩm và coi công chúng như một thị trường? NTHL: Tôi nhìn thơ về đúng bản chất của sản phẩm cũng chỉ để những bài thơ hay và người làm nó được đối xử tử tế hơn. Cái tư duy thơ như một sản phẩm có từ rất lâu rồi, kể cả ở Việt Nam. Hãy đối xử với từng bài thơ và từng người làm thơ như đối xử với từng sản phẩm và từng nhà sản xuất cụ thể. Bạn đâu có nhầm lẫn và đánh đồng nước lã với sữa, coca, cà phê hay whiskey. Về mặt sản phẩm, khi bạn không coi rẻ giá trị tinh thần của các tác phẩm thì sau khi đã hoàn thành, nên coi đó là một sản phẩm có thể bán. Linh Hanyi: Có ngụy biện quá không, hình như anh hơi đánh đồng một sản phẩm vật chất như cà phê và một sảnphẩm tinh thần như thơ? NTHL: Tôi có một bài thơ phỏng Haikư: “một bài thơ làm sướng/bằng bát mỳ/là hay”. Thích hơn nữa thì càng hay. Bên cạnh đồng tiền trả cho các tác giả, các giá trị thặng dư vẫn nằm đó. Đó là cái người đọc lãi. Giống như bạn uống trà đá, có một vài nghìn một cốc nhưng cái vị trà ngon, không gian ngồi lê la phường phố là thứ văn hóa vô giá bạn được hưởng. Linh Hanyi: Nếu vậy thì có thể tạo ra công thức cho thơ như làm món ăn. Phần thặng dư là gia vị? NTHL: Có hai cách để tạo ra cảm giác hạnh phúc cho người mua sản phẩm của mình. Một là tạo ra một tác phẩm đẹp, mình thực sự dụng công để làm ra nó. Hai là cài cắm các keyword, ví dụ như trong các bài thơ tuyên truyền này kia, họ biết về phản xạ có điều kiện của người đọc khi nhìn thấy các từ khóa. Tôi cố gắng theo hướng thứ nhất. Tôi hiểu khi nào họ cảm thấy hạnh phúc nhờ keyword, khi nào họ cảm thấy hạnh phúc vì điều còn lại, nên tôi rất thoải mái với việc bán tác phẩm của mình. Đó là sự tự tin vào chất lượng như người bán đồ ăn phải có trách nhiệm tự tin vào cái ngon của chính thực phẩm hơn là các gia giảm độc hại đánh lừa vị giác. Linh Hanyi: Anh không có ý muốn đòi lại sự sang trọng cho thơ sao, ví dụ như có người đã làm, là trình diễn ở Nhà hát lớn, mời nhiều người nổi tiếng khác cùng trình diễn, rồi các thứ khác nữa… NTHL: Nếu làm ra được thơ hay là nói chuyện được với thơ thì thơ bảo tôi nó không cần ai đòi sự sang trọng cho. Trước khi mỗi người tự có nhạy cảm để hiểu sự quý giá của nó, chỉ cần đòi hỏi một cách nhìn bình thường trở lại trước thơ cái đã. Như là một thứ để nạp vào, và nó giá trị không kém gì những thứ khác trong việc có thể làm mình hay hơn. Từ đó, mình thích tìm đọc những bài thơ hay, biết học để thích hơn khi gặp những bài ở cấp độ khó hơn. Thơ hiện không được coi bình đẳng với các ngành nghệ thuật khác bây giờ cũng đúng. Vì có quá nhiều nhà thơ mà sản phẩm họ làm ra hay là quá ít. Và cũng có một phần khách quan nữa là thơ bị dòng chảy multimedia đè lấp. Hồi Thơ Mới, các nhà thơ rất được coi trọng, nhiều độc giả tìm đọc và chép tay. Sau đó, nhiều thứ giải trí nhẹ đầu, bắt mắt hơn hấp dẫn quá, người ta không tiếp cận được các trải biến, tiến hóa trong ngôn ngữ nữa. Và khi họ bị lỗi mốt trong cách đọc, họ cho rằng thơ bị lỗi mốt và thôi không quan tâm. Linh Hanyi: Nếu không tìm sự sang trọng, người làm thơ ít ra phải tìm sự bình đẳng chứ? NTHL: Thay vì đi tìm sự bình đẳng, sang trọng này kia, hiện tôi chỉ quan tâm đến những người hay nhất và mong họ giới thiệu được tác phẩm của họ, thế thôi. Việc mình mình làm, không để những hệ lụy khác quấy rối nhiều, thậm chí có thể dùng chúng như chất liệu, động lực để sáng tác. Tôi cũng muốn các tác giả khác khi hợp tác với tôi có tâm thức đó. * “Tôi muốn giải bài toán khó với cách giải hay.” Linh Hanyi: Không phải tự nhiên tôi đặt câu hỏi về thị trường như thế, vì nó mang tính thời điểm. Thơ là nghệ thuật nguyên thủy như thế, vậy mà bây giờ… NTHL: Chúng ta đang bị rối loạn trong quá nhiều định kiến và quan niệm quá tách biệt với thơ. Rối ngay cả trong người sáng tác. Đối với việc này thì tôi hoặc cố gắng, hoặc tự nhiên, mình (muốn) sống (giản dị) thế nào thì mình viết thế ấy. Trong con người tôi có một phần thấy những giới hạn, những tuyệt vọng về tương lai, nhưng phần kia lại mặc kệ, lại ham muốn cuộc sống tốt hơn, vui hơn. Đó là lí do mà tôi thấy việc đẩy những sáng tác “nguyên thủy” thành một phần của thị trường là hoàn toàn đúng đắn. Tôi bắt chước người xưa từng góp vui, góp tốt cho cuộc sống bằng sự tự nhiên và giản dị của ca dao, tục ngữ. Giờ thì dân gian biến thành thị trường. Hình thức khác đi một tí thôi mà. Linh Hanyi: … bằng cách nào? NTHL: Khi viết, tôi tự xử lý các vấn đề của mình. Tôi thấy người khác cũng có những vấn đề như thế. Tất nhiên không phải vấn đề nào của tôi người khác cũng gặp phải hoặc ngược lại, nhưng như đã nói, ở mỗi tầng thang bậc trong tác phẩm của mình, sẽ có người đồng cảm. Tôi viết thơ giống như giải một bài toán. Người làm toán khó mà tìm ra được cách giải hay, bạn cũng thấy vẻ đẹp trong đó. Mình giải một bài toán về tinh thần, có người đọc cách giải của mình thì không hiểu gì cả, nhưng có người đọc xong lại thấy sung sướng. Đó là lí do mình thấy có nhiều sản phẩm của mình dễ bán. Linh Hanyi: Phải có lí do gì thú vị hơn nữa chứ. Không thì nhà thơ thành con buôn hay bác sỹ tâm lí mất? NTHL: Nếu tôi bán được nhiều thơ, tức là có thêm người tiếp cận với tác phẩm tốt cho thẩm mỹ và sau đó đến hành vi của họ. Đây không phải là những tác phẩm mang tính giáo dục, mà là một thẩm mỹ đã được hình thành và luyện tập một cách khá thoải mái, tự do. Tôi muốn chia sẻ sự thoải mái, tự do và những ngẫm nghĩ quanh đó. Linh Hanyi: Có vẻ anh rất tin vào công chúng. Nhưng một bộ phận (lớn) công chúng Việt Nam không giống công chúng thế giới đâu, có lẽ thế, ngay cả khi anh tin rằng tác phẩm của mình đã có tầm tư tưởng của thế giới. NTHL: Bao giờ công chúng cũng giống như tác phẩm, luôn chia thành rất nhiều tầng bậc. Tôi rất tin vào tiềm năng của công chúng. Ngay từ hồi đầu đưa tác phẩm lên mạng năm 2002, tôi đã có khá nhiều độc giả với phần thơ giản dị rồi. Tuy vậy, dù công chúng Việt Nam rất nhiều thì việc họ trả tiền cho tác phẩm lại là một việc khác. Cái khó chủ yếu chỉ là trả tiền thôi, và tôi thử tiếp từ hồi đó đến giờ. Quá trình mình làm vướng vào nhiều định kiến về thơ thú vị phết. Linh Hanyi: Ví dụ? NTHL: Trước kia, qua các nhà sách, tập thơ nào của tôi bán cũng hết sạch, nhưng họ coi thơ của tôi là một cái gì làm cho sang nhà sách (thời buổi này còn dám xuất bản thơ) hơn là một kho sản phẩm để đầu tư có lãi. Dù bán được hết thì tiền thu về vẫn rất thấp, vì họ đề giá rất rẻ, ví dụ quyển “Lẽ giản đơn” 16 ngàn, quyển “Hở” 30 ngàn, trả cho tác giả 10%. Tác giả không có mấy tiền công, trong khi, rất nhiều độc giả kêu là không mua được sách. Linh Hanyi: Khó khăn vậy thì bao giờ anh mới có tiền như anh nghĩ? NTHL: Lần này, tôi tự phát hành quyển “Mật thư” qua Facebook, một số trang bán sách trực tuyến như Tiki và các quán cafe, cửa hàng, hiệu sách. Để ai cần đều có sách đến tay. Có lẽ cuốn “Mật thư” này chỉ vài tháng nữa là bán rất được. Còn nhiều cuốn khác nữa đang chờ có tiền để ra mắt. Để xem như thế nào. Linh Hanyi: Như tôi thấy, người nghệ sĩ phải là những người rất mạnh. Như trường hợp của anh, từ lúc tham gia các diễn đàn như Trái tim Việt Nam, Thanh niên xa mẹ… hay sau khi xuất bản “Chuyện của thiên tài”, anh bị “ném đá” rất nhiều. Hơn 10 năm, anh vẫn đi tiếp, vẫn kiên định con đường của mình. NTHL: Quyển “Chuyện của thiên tài” bị ném đá ít thôi. Tôi nghĩ rằng tôi đã được ủng hộ rất nhiều. Anh Hồ Anh Thái, cô Dư Thị Hoàn và bạn bè họ rất nhiệt tình giới thiệu. Nhờ vậy, văn giới và người đọc bớt định kiến, nhất là khi tiếp xúc với cái tên tác phẩm (cũng là một bài toán chứng minh). Có lẽ phần độc giả có thiện cảm với tôi đông hơn hơn nhiều phần kia. Trước đó thì tôi cũng có 2 năm làm quen với khá nhiều “đá” qua những trải nghiệm thảo luận và tự giới thiệu tác phẩm trên mạng. Phần nữa, lúc đó tôi cũng không để ý nhiều vì tác phẩm đã viết xong rồi, còn phải làm cuốn khác. Cá nhân tôi trải qua vụ đó khá êm đềm chứ không như nhiều người phỏng đoán. Hồi niên thiếu tôi cũng đã có kiểu thích thử chịu đựng này kia (nhịn thở, nhảy từ trên cao xuống…), trước từng cái khó nho nhỏ, tôi cố chịu thêm một tí và tìm cái hay trong đó, kiểu khắc kỷ một chút. Dễ thôi mà. Linh Hanyi: Đúng thế, tôi có thể hiểu kiểu khắc kỷ đó của anh, như là việc chọn thơ - chọn một con đường khó. NTHL: Con đường tôi đi tưởng lệch lạc mà khá bình thường. Cái khó là nhìn thấy được nó bình thường để bình tâm. Thơ dù sao cũng là một phần nguồn gốc của các sản phẩm sáng tạo khác. Bây giờ dòng multimedia tràn lan thế này, nhưng ở trong chúng thực ra luôn ít nhiều chất chứa tính thơ. Tôi có viết một tiểu luận nói về cái đẹp của nghệ thuật chính là tính thơ. Tính thơ bao gồm 5 yếu tố: ý tưởng, hình ảnh, nhạc tính, mạch cảm xúc, tư tưởng. Các tính thơ này càng có nội lực và càng hòa quyện thì giá trị nghệ thuật càng cao. Linh Hanyi: Một quan niệm thú vị! Anh có thể nói rõ hơn tính thơ nằm ở đâu trong multimedia? NTHL: Tính thơ có ở khắp nơi, trong mọi thứ hay của đời sống (cách cầu thủ đá bóng, cách mẹ cắm hoa, cách người ta ăn mặc, nói chuyện…) chứ không chỉ trong thơ. Riêng bài thơ hay là hình thức ngắn gọn nhất chất chứa tính thơ. Nó đi vào tâm hồn cộng đồng sâu và rộng khi nhiều hình thái nghệ thuật khác chưa ra đời và còn đọng lại qua di truyền. Khi người nghệ sĩ sáng tạo ra các sản phẩm khác như âm nhạc hay điện ảnh (sự thắng thế của hình ảnh và âm thanh trước các sản phẩm chữ), họ cũng đang gửi gắm vào tác phẩm của mình tính thơ mà thôi. Khán giả ít đọc thơ, nhưng các sản phẩm kia hoặc là từ thơ mà ra, hoặc có một phần của thơ trong đó vẫn nâng đỡ họ. Linh Hanyi: Theo tôi, vẫn phải có sự khác biệt về thể loại. NTHL: Tất nhiên. Các sản phẩm đó không thể thay thế hoàn toàn thơ. Vì thế thơ vẫn cần có một dòng chảy riêng của nó và tôi thích dòng chảy đẹp đẽ đó nên tôi dành nhiều năng lượng cho việc làm thơ hơn các việc khác. Linh Hanyi: Nhưng con người luôn thích những thứ dễ dàng. Người ta đã quá bận rộn, không ai bận tâm tới việc phải suy nghĩ nhiều cho mệt mỏi, mà họ có lẽ cũng chẳng quan tâm tới việc phải tiến tới nấc thang cao hơn trong thưởng thức. Cuộc sống đã đủ mệt mỏi rồi. NTHL: Nhưng khả năng của con người thì lại vô tận. Chẳng hạn tạo hóa tạo ra con người bị giới hạn, họ không thể phát triển được hơn nữa, nếu tiến lên cao nữa thì họ bị hủy hoại… thì chúng ta dừng ở đây. Nhưng cấu tạo con người không phải thế. Thẩm mỹ cao hơn, họ được phát triển, họ sẽ thấy hạnh phúc hơn. Linh Hanyi: Nhưng tôi thấy phần lớn các tác giả đều đau khổ về tinh thần. NTHL: Có người chịu đau khổ vì nhìn ra và “thương vay khóc mướn” cái khổ của nhân sinh. Cũng có người vượt được qua nỗi khổ tâm của mình để viết về niềm vui trên kinh nghiệm thoát khỏi nó mà. Chắc chắn một độc giả không thể sống trong trạng thái của tác giả, vì họ đã có những thói quen khác hình thành từ thời niên thiếu. Họ đã chọn những con đường khác mà bắt họ phải chạm đến những cái đi xa nhất của một tác giả thì là vô lý. Điều quan trọng ở đây là họ phải nhìn thấy một hệ lụy để tự thấy cần tự nỗ lực ít nhiều chạm tới các tác giả hay, giống như một bài toán lòng vòng nhưng ẩn số lại rất đơn giản. Việc thích sản phẩm dễ dãi mà nói trắng ra là lười nghĩ, lười hấp thụ sự sáng tạo kéo theo rất nhiều hệ lụy mà họ đang gặp phải trong cuộc sống hàng ngày. Linh Hanyi: Như là…? NTHL: Chẳng hạn, trong những tương tác giữa con người với con người, trong gia đình, trong tình cảm. Họ, vì đã luôn lựa chọn dễ dãi mà không có giải pháp linh hoạt hay cái nhìn bao dung, trước một tình huống hơi khó khăn hay không toại nguyện, có thể đẩy thành bi kịch, cao trào của cảm xúc tiêu cực. Trong khi, nếu họ có một quá trình tập luyện, dù chỉ là đi những bậc thang thẩm mỹ thứ hai, thứ ba thôi, trong những hành vi hàng ngày, họ sẽ thấy nhiều thứ rộng lớn hơn thân phận họ hay những lồng quy tắc đang đè lên họ. Họ sẽ thấy được một con người khác của mình hay ho hơn ở phía trước để thích thú vươn đến. Và nhờ đó, thấy cái hay hơn mà người khác có thể trở thành, thay vì cứ giận, ghét, đấu đá mãi những người cố định và dìm nhau xuống. Linh Hanyi: Có lẽ nhiều tác giả đau khổ cũng vì viết mãi mà độc giả của mình không hiểu những gửi gắm như thế? NTHL: Tôi đã nghĩ rất nhiều ở tuổi 20 về việc tác phẩm của mình cần phải được phổ biến hàng loạt để mỗi người thích và hiểu chúng nhích lên một chút, có sự kết nối, cộng hưởng. Muốn thế thì tác phẩm phải được phát hành thật rộng rãi. Có điều, tôi khước từ những cách truyền thông mà mình thấy không thoải mái dù có thể đẩy nhanh hơn quá trình phổ biến tác phẩm. Trước đây thì cũng đau khổ nhiều, nhưng dần dần, nó trở thành một thứ luẩn quẩn, chậm rãi vui vui của tôi. Linh Hanyi: Con đường của anh vừa dài vừa khó khăn, vừa phải có tác phẩm, vừa phải xây dựng và đào tạo thẩm mĩ cho công chúng? NTHL: Thực ra, càng ngày tôi càng không cố gắng đặt cho mình sứ mệnh này kia hay khao khát làm đám đông hạnh phúc. Hầu như tôi chỉ tìm kiếm sự thú vị trong việc đưa những tác phẩm hay tiếp cận đám đông. Càng làm những việc này thì tôi càng nhìn thấy nhiều vấn đề. Tôi nghĩ rằng những tác phẩm thực sự hay chính là thuốc thử với xã hội. Người ta tiếp cận với nó thế nào, những người được coi là tinh hoa phản ứng với nó ra sao thì sẽ biết tầm của xã hội đến đâu. Trở lại với vụ nhạc Tuấn gà (Nguyễn Tuấn), đây là một ví dụ cực kỳ hay. Với gia tài lớn khoảng 100 tác phẩm và ít nhất là 20 bài hát độc sáng thì việc giới thiệu có thể dựa trên chính gia tài đó rồi. Người nghệ sỹ âm thầm mãi cũng đến lúc lao lực và khó phát triển tiếp, đừng bắt người ta chờ đợi và mưu sinh mòn mỏi nữa. Xã hội phải thấy xấu hổ vì 20 năm rồi mà chẳng mấy ai biết đến nhạc của anh ta dù anh ta cũng đã lên báo, lên truyền hình hát những sáng tác tuyệt hay như “Chổi xuân”, “Tiếng gáy thời gian”, từng là thành viên và nguồn động lực sáng tạo lớn cho nhóm nhạc M6 (với Nguyễn Vĩnh Tiến, Lê Tâm, Ngô Tự Lập...). Linh Hanyi: Ngoài lề một chút, vậy là những nỗ lực trong nửa năm qua để giới thiệu và quảng bá nhạc của nghệ sĩ Tuấn gà của anh không có kết quả? NTHL: Chuyện này thú vị không kém gì thí nghiệm của tờ Washington Post và nghệ sỹ vỹ cầm hàng đầu nước Mỹ Joshua Bell. Phóng viên quan sát việc anh ta âm thầm chơi nhạc với cây đàn triệu đô ở ga tầu điện ngầm như một người vô danh vào buổi sáng. Kết quả là không mấy ai để ý. Bài báo có tên là “Pearl before breakfirst” (Tạm dịch: Ngọc trai trước bữa sáng). Có thể vụ đó người ta không để ý một phần vì thức dậy, nấn ná ở nhà rồi cuống cuồng đến chỗ làm. Thí nghiệm hơi ngụy biện một tí để thức tỉnh công chúng. Nhưng vụ nhạc Tuấn gà thì spam khắp các giờ trong ngày vẫn không mấy ai bận tâm. Tôi vẫn ngỡ là với mật độ spam bài hát trong gần nửa năm của bọn tôi, cùng việc Tuấn gà có 4 show diễn nhỏ có khoảng 400 khán giả tất cả (ở những địa điểm đẹp và sang như American Club, Sum Villa, Hanoi Rock City…) và show nào khán giả lạ hay quen cũng vỗ tay không ngớt thì việc phải dễ dàng hơn. Những người có trách nhiệm với cái hay đáng ra đã phải nghe tiếng (nếu họ không tự đặt nhiệm vụ cho mình là tìm kiếm tài năng) và sớm chủ động làm gì đó với nguồn nhạc đầy giá trị và nguyên khí này. Nửa năm qua không phải vô ích. Đã có một số kết nối tốt và khá nhiều cánh cửa mở ra dù còn khá mơ hồ. Điều đó sẽ xảy ra trong năm nay hoặc năm sau nữa, tôi tin là sớm thôi. Nhưng nó cho thấy tầm của những người có chuyên môn thấp và bị chậm, so với việc phải xảy ra ngay lập tức. Như câu thơ của Yehuda Amichai: “Để nó đến ngay đi/như hoa dại/thình lình, bởi cánh đồng/phải có nó: hòabìnhhoangdại” * Thế giới cần được cứu rỗi bởi cái đẹp. Linh Hanyi: Thất vọng với đám đông và cả với giới tinh hoa nhưng vẫn bền bỉ công việc của mình. Để kiên trì được như anh có lẽ cần phải có một niềm tin rất mãnh liệt chứ không phải sự khích lệ đến từ bên ngoài. NTHL: Có một phần bẩm sinh, nhưng có một phần là do tôi suy nghĩ một chuyện đơn giản từ rất lâu rồi. Ví dụ, khi mình yêu thương ai đó mà mình không thể luôn bảo vệ được họ. Mình chỉ có thể phần nào bảo vệ lúc bên cạnh họ, nhưng khi mình đi xa, đứa trẻ hay người thân yêu của mình sẽ ra sao? Họ có thể bị bắt cóc hay bị tấn công bởi vô số rủi ro. Rõ ràng không phải là việc cá nhân nữa rồi, mà là việc mỗi người góp phần xây dựng một môi trường tốt thì xác suất gặp nguy hiểm sẽ giảm, ngay với chính mình và những người thân. Ví dụ nhìn thành phố này, có lần đi đón con về, tôi cảm thấy có điều gì đó rất thô tục, nhục nhã ngay trong sự giàu có của nó. Người này người kia giàu lên nhờ hưởng lợi trong việc việc thu hẹp đất công cộng khiến thanh thiếu niên thiếu sân chơi, trẻ con đi học về không có vỉa hè để đi. Giải pháp bù đắp lại thì chẳng là bao. Đó là tội ác. Thế mà họ vẫn tự tin họ là người giỏi, giúp ích cho xã hội. Đó là ví dụ rất nhỏ nhưng rất đại diện. Linh Hanyi: Anh nói về bài toán ẩn ức của con người nhưng có vẻ nó đang quay về ẩn ức của anh. NTHL: Đúng vậy, haha. Ẩn ức này là một phần động lực và năng lượng sáng tác. Tôi thấy những điều bất cập từ hồi 16, 17 tuổi, cảm thấy rõ ràng thế giới có nhiều vấn đề và cần phải có giải pháp đồng loạt. Niềm tuyệt vọng của tôi kéo dài đến giờ phần lớn cũng bởi chẳng mấy độc giả nhìn thấy điều đó trong những tác phẩm từ rất sớm. Họ bị lấn bấn vào việc một thằng nhóc thì không phải thiên tài như tên tác phẩm của nó hay vài người nói đâu. Sự hững hờ của cộng đồng trước những sự quan tâm hay giải pháp cho chính nó cũng làm tôi có cớ bớt để ý đến nó hơn, tìm thêm niềm vui cho mình vì bản chất, tôi không cần và sợ sự nổi tiếng. Linh Hanyi: Anh đang buông xuôi? NTHL: Nhiều thứ tôi gửi gắm đã nằm trong các tác phẩm rồi, đã và chưa đăng trên mạng, chờ in ra cho dễ đọc hơn thôi. Việc tôi làm bây giờ chủ yếu là cố gắng xây cho trẻ con quanh mình không gian để khi lớn lên, chúng sẽ có những người nghệ sĩ thực thụ mà tác phẩm của họ sẽ đi vào tâm hồn chúng từ sớm. Tụi trẻ tiếp nhận được những cái hay do người lớn mở ra sẽ có tự do tâm hồn và chút kỹ năng để dùng cái nhạy cảm của mình phát triển sáng tạo, kỹ năng sống. Bớt bị rơi vào trạng thái lệch lạc, bị thiếu thốn về vật chất, về tinh thần hay về sự hiểu người khác, dẫn tới bi kịch. Trong nghệ thuật luôn có cả nhiều niềm vui, giải pháp và nó có thể chạm vào công chúng như một điều bình thường. Ở Việt Nam điều đó lại bị coi là bất bình thường và tôi muốn thử điều chỉnh việc đó. Nhưng khá nửa vời, như một người viết đề xuất các ý tưởng một cách nghệ thuật chứ không phải như một nhà hoạt động xã hội. Linh Hanyi: Anh có quá đề cao nghệ thuật không? Có rất nhiều cách để con người có thể tìm thấy giải pháp cho các vấn đề của mình, từ các sách dạy tư duy, dạy kĩ năng, và nhiều kênh khác nữa. NTHL: Bản thân từ “kỹ năng” đã mang tính tình thế rồi. Chính các tác giả viết những cuốn đó họ đã bị theo kiểu: tôi phải bán được sách, tôi phải khiến người ta đọc… Tức là đã chiều theo cái dễ dãi của con người rồi. Trong mảng sách self-help, tôi nghĩ chỉ có vài người là có khả năng thực sự và chân thành như Alain de Botton, Osho. Sách kỹ năng khó lòng đưa ra cách giải quyết rốt ráo, bao giờ cũng có cài cắm keyword để tạo nên phản xạ có điều kiện. Ví dụ, trước cái này thì anh nên làm như thế này thì sẽ tốt hơn là dựa theo cảm giác của anh. Nghệ thuật trả tự do và dạy sự thông minh cho cảm giác nhiều hơn. Linh Hanyi: Ý anh nói giống như ông Nguyễn Trần Bạt đã từng nói, đọc sách (hay xây dựng nền tảng văn hóa) giống như xây gốc rễ còn tìm thông tin giống như kiếm lá cây, bây giờ chỉ thu thập thông tin thôi thì không sống được. Nhưng người ta vẫn sống mà không cần đến nghệ thuật đấy thôi. NTHl: Giống như ví dụ có bây giờ có một kẻ giết người, xã hội đòi tử hình rồi có người vỗ tay khi kẻ đó bị tử hình thật. Nhưng tôi thấy vấn đề không chỉ nằm ở trừng phạt con người sai mà cơ bản nằm ở cả hệ thống. Hệ thống thiếu cái đẹp, thiếu truyền dạy kỹ năng sống, thiếu cung cấp môi trường cho sự cư xử tử tế, thư giãn trong các hành vi hàng ngày. Khi không có sự vận hành tư tưởng thông thái trong hệ thống mà đổ lỗi cho cá nhân thì rất là vô lý. Ngay cả tôi là người kiểm soát tốt thần kinh của mình, vậy mà cũng có những lúc mình bức xúc, mình có hành động hoàn toàn không kiểm soát được. Những người hầu như không có kỹ năng ấy, đến thời điểm năng lượng bị các xung năng xấu tích lũy từ cuộc sống không tốt kích thích dâng đến mức ấy thì dễ phát ra thành hành động xấu thôi. Xã hội không giúp giải tỏa các xung năng ấy thì hôm sau, tháng sau, năm sau lại có kẻ giết người dã man như thế và báo lá cải lại đưa nội dung y hệt, chỉ thay vài dữ kiện và sung sướng vì bán chạy, còn người đọc thì mê đi vì tội ác và sự trút giận lên cá nhân. Linh Hanyi: Anh có bất công với multimedia quá không? Multimedia cũng là một kênh phổ cập tri thức và vô số sản phẩm sáng tạo mà. NTHL: Multimedia, bên cạnh sự mở bung các chiều kích, nó bị nhiều tiểu xảo truyền thông lạm dụng để khuôn người ta vào trong một cái ống thẩm mỹ và người ta chỉ chảy theo cái ống đó thôi. Dòng lá cải chính là cái ống to nhất mà multimedia đẻ ra. Những cái ống này cũng không khác nhiều định kiến mà nhiều ông bà, cha mẹ ta đã bị khuôn theo. Quá nhiều tư duy, cảm xúc, nhạy cảm, kinh nghiệm bị giới hạn trong cái ống đó. Người ta nghĩ là hành xử theo lối đó thì sẽ an toàn hay hiện đại hơn. Trong xã hội không yêu sáng tạo thì cơ chế đó nhiều khi trở thành an toàn hoặc hiện đại hơn thật. Cái đó rất khó trách con người. Chỉ khổ là họ phải trả giá cho kiểu an toàn hay hiện đại đó bằng các hệ lụy của việc phát triển, truyền dạy thiếu tự nhiên như đã kể trên. Dù sao thì con người luôn luôn bị ảnh hưởng, và là hệ thống nào thì cũng có lỗi sai. Con người quá nhỏ bé để không thể bị ảnh hưởng. Ví dụ như ở phương Tây, về tham nhũng, họ xây dựng được một hệ thống trong đó có ba điểm: Con người không muốn tham nhũng, không dám tham nhũng và không thể tham nhũng. Trước những việc sai trái, họ không muốn làm, không dám làm và không làm được. Vì phúc lợi xã hội tốt, vì các hình phạt nặng và hệ thống phòng vệ thông minh. Như vậy mà vẫn còn đầy kẽ hở, Việt Nam không có hệ thống như thế mà chẳng thấy phấn đấu mấy thì khó giảm tội ác lắm. Tuy vậy, thay đổi hệ thống là một việc cực kỳ khó. Yếu tố không dám làm và không thể làm đòi hỏi quá nhiều thay đổi ở bên trên. Nhưng cái không muốn làm nằm trong hành vi người dân. Có những việc người này người kia không muốn làm nhưng họ vẫn phải làm, ví dụ để mưu sinh. Nhưng có những cái dở mà quá nhiều người làm theo thói quen. Ví dụ như việc xếp hàng, vứt rác đúng chỗ, ứng xử lịch sự hơn khi đi trên đường… là việc họ muốn làm hay không thôi chứ không vì áp lực gì ngoài sự rối loạn trong lòng. Linh Hanyi: Nhưng sự rối loạn trong lòng lại là gốc gác của mọi vấn đề, không chỉ của “bên dưới”. NTHL: Trong sáng tác, một phần không nhỏ, tôi hướng tới việc đưa ra giải pháp, làm cho tâm hồn người ta tĩnh hơn, thanh thản hơn, nhìn rộng ra, khi thoải mái hơn rồi và nhìn ra thêm nhiều thứ thì có thể thay đổi. Nghĩa là nhiều người hoàn toàn đủ năng lực, có điều kiện sống dễ chịu hơn bao người trong xã hội khó khăn thì tại sao không nâng cấp thẩm mỹ, tìm được cách nhìn đẹp hơn, biết sống hạnh phúc hơn và bao dung, giúp đỡ người khác? Dần dần xã hội sẽ lấp đầy bởi những người như thế và bớt khó khăn. Chỉ không biết là bao lâu thôi. Tôi nghĩ, một trong những vấn đề quan trọng nhất là thẩm mỹ. Thẩm mỹ đang bị định hướng bởi các xếp hạng của nhiều thẩm mỹ thấp. Khi người ta có thời gian tiếp xúc với cái đẹp thực sự, họ sẽ cảm nhận được những thẩm mỹ cao hơn và họ hướng theo điều ấy. Về mặt xã hội, những người không có chính kiến, những người bị lệ thuộc về thẩm mỹ là những người đang tạo nên xã hội. Linh Hanyi: Anh nói nhiều đến nhạc Tuấn gà, phải chăng đó là một thứ tốt cho thẩm mỹ? Bây giờ, công việc của anh là một mình in thơ, kiêm cả phát hành, quảng bá và tổ chức đêm nhạc cho nghệ sĩ Tuấn gà? NTHL: Một mình tôi không thể làm được. Bên cạnh tôi có một nhóm bạn. Tôi lên mạng kêu gọi in sách hay tổ chức các đêm nhạc cho Tuấn gà cần cái này cái này…, và các bạn ấy xuất hiện để làm giúp. Cái nào tự làm được thì miễn phí. Cái nào phải thuê bên ngoài thì cùng dè sẻn các chi tiêu khác, bỏ tiền ra góp. Tôi rất vui và tự tin vào nhóm của mình. Khi ra một sản phẩm, có một đội ngũ làm việc là những người yêu thích nó thì làm dễ hơn rất nhiều. Họ là những người đang mở ra thêm nhiều cánh cửa cho thẩm mỹ. Linh Hanyi: Giống như từ “liên tài” mà một nhà thơ nổi tiếng vẫn thường dùng? NTHL: Tôi không nói về liên tài, à mà cũng có thể gọi như thế. Thực ra chỉ là một hướng để làm việc tử tế hơn, trong khả năng của mình. Ý tưởng giới thiệu những cái thực sự hay đến với tôi từ lâu rồi. Tôi đã từng thành lập một diễn đàn có tên là “Quả đất mùa” (chữ của Trần Dần), định là nơi để những người hay có thể gửi tác phẩm lên đó và tương tác với nhau. Những người biết yêu cái hay của người khác sẽ giúp họ phát triển sản phẩm. Có lẽ đã 6-7 năm rồi nhưng những người mà tôi muốn tìm giờ mới dần xuất hiện, mới dần hiểu việc mình làm hoặc bây giờ mình mới bớt được chút cái tôi để tương tác tốt hơn với họ. Tuy nhiên, tôi cũng nghĩ là đừng nên phối hợp với nhau nhiều quá kẻo lại thành trường phái, phe phái. Chỉ nên đi theo hướng ai có kỹ năng gì tốt thì hỗ trợ nhau để làm ra một thị trường tốt, để công chúng có thể tiếp cận thêm nhiều cái hay. Còn việc cái hay của anh như thế nào, anh hãy tự đi tiếp. Linh Hanyi: “Quân tử chi giao đạm nhược thủy”, câu đó rất hay. Những người có ý tưởng khác nhau vẫn chơi với nhau được, không bị hòa vào nhau mà cũng không bài xích nhau. NTHL: Về cái duyên của người nghệ sĩ, dường như có một dòng chảy tâm linh nào đó đang phát triển trong cuộc sống này. Cái duyên đó là duyên gặp gỡ, duyên về năng lượng, biết đâu đến một thời điểm nào đó các nghệ sĩ hay sẽ kết nối với nhau. Linh Hanyi: Xin cảm ơn anh!