(Oác, tưởng xong lâu rồi mà chuốt lại ra thêm nhiều thứ mệt vãi nhái ) 4. Mạch cảm xúc 4.1. Khái niệm Trong khái niệm về tính thơ: “Tính thơ là nội lực của ít nhất một trong các yếu tố sau: Hình ảnh, ý tưởng, nhạc tính, mạch cảm xúc, tư tưởng (hoặc đầy đặn và nhất quán, hoặc biến tấu liên tục, tùy theo mỗi tác phẩm và độ dài của chúng)” cái mở ngoặc: “(hoặc đầy đặn và nhất quán, hoặc biến tấu liên tục, tùy theo mỗi tác phẩm và độ dài của chúng)” chính là nói về yếu tố bao trùm tác phẩm: Mạch cảm xúc. Đó là lí do mạch cảm xúc thường xuyên được nhắc đến trong các phân tích về hình ảnh, ý tưởng, nhạc tính, tư tưởng. Có thể nắm rõ hơn về mạch cảm xúc thông qua việc đọc những phân tích đó. Nội lực của mạch cảm xúc đòi hỏi lao động có bề dày, sự tập trung năng lượng thực sự và năng lực biến tấu. Một bài thơ hay ở 10 câu đầu nhưng chỉ 2 câu sau mạch cảm xúc đứt đoạn (không phải vì dụng ý nghệ thuật) thì sẽ bị lộ là ẩu hoặc cạn cảm hứng. Một mối quan hệ tình cảm chỉ có sự lịch lãm hay thô bạo kéo dài sẽ trở nên nhạt, nặng nề và dễ sụp đổ. Một bản nhạc giao hưởng đòi hỏi sự chính xác tuyệt đối bị đánh sai một nốt, một chút khó chịu xuất hiện trong lòng người sành nghe, một chút mạch cảm xúc bị đứt; sau buổi diễn, người chơi nhạc cúi chào, dứ nắm đấm về phía cây đàn, mọi người tán đồng sự xin lỗi hài hước đó, mạch cảm xúc được nối lại, biến tấu theo cách khác. Mạch cảm xúc bao gồm cả sự trọn vẹn và cả sự biến cái không trọn vẹn thành chất liệu tái tạo nó thành dạng mạch cảm xúc khác (“vụng chèo khéo chống”). Đây có lẽ là lí do khiến người thất bại nên tiếp tục sống và người sáng tạo nên tiếp tục sống dù cho rằng mình đã ở đáy vực hay đỉnh cao. 4.2. Độ đầy đặn và nhất quán trong mạch cảm xúc – Đó là khí hậu có bề dày xuyên suốt tác phẩm, một logic nội tại chặt chẽ. – Nhiều tác phẩm cổ tích, cổ điển, lãng mạn… rất thành công trong việc tạo ra một khí hậu cảm xúc nhất quán, đầy đặn, thường là thông qua một giọng viết kể chuyện say mê. Có thể, lúc nào đó, chúng ta đọc lại, với góc nhìn đầy lí tính, đầy so sánh, đầy phán xét, không còn thấy bất ngờ nữa, thấy chúng quá cảm tính, trở thành môtíp dễ nắm bắt, cảm thấy đã có nhiều tác phẩm vượt xa chúng, thậm chí, thấy chúng lê thê, giả dối. Nhưng không thể quên rằng sự say mê mà các tác giả truyền vào tác phẩm đã ít nhiều thấm vào con người chúng ta, kích thích trí tưởng tượng của chúng ta. Để chính chúng ta tiếp tục sáng tác ra những vùng tưởng tượng khác, những mạch cảm xúc khác khi đã được mở mang tầm nhìn về thời đại, khi đã “đứng trên vai những người khổng lồ”. – Không ít bài hát bị coi là “nhạc sến” vẫn luôn cuốn hút người nghe ở mọi trình độ, khiến cho cả những người anti-nhạc sến không khỏi có lúc thấy ngượng ngịu vì bắt gặp mình lẩm nhấm chính bởi sự đầy đặn và nhất quán trong mạch cảm xúc của chúng. Việc coi nhạc sến là phản nghệ thuật và anti-nhạc sến đôi khi chính là một thái độ phản nghệ thuật khi bên cạnh việc phủ định những ý tưởng, hình ảnh, tư tưởng, nhạt nhẽo, phủ định cả nội lực trong những tính chất nghệ thuật khác là nhạc tính, mạch cảm xúc mà bài hát thỏa mãn. “Thà rằng như thế”, “Kiếp đỏ đen” là những bài hát như vậy. 4.3. Độ biến tấu trong mạch cảm xúc – Ví dụ dễ thấy nhất về sự biến tấu trong mạch cảm xúc là trong một bài hát thường có điệp khúc (chorus) là điểm nhấn cảm xúc của nó. Cũng có thể thấy những điểm nhấn này trong tranh, ảnh, trong những cao trào, kịch tính của tiểu thuyết, phim ảnh… – Tuy nhiên, nội lực của sự biến tấu trong mạch cảm xúc không đơn thuần nằm ở chỗ làm cho mạch cảm xúc chuyển từ A sang B theo kiểu hình thức, có rất nhiều công thức máy móc cho việc đó, ví dụ một tình huống sáo mòn trong phim kinh dị: Âm nhạc đang rùng rợn, nhân vật đang lần mò đường đi bỗng có một bàn tay đập vào vai, nhân vật hét lên rồi thở phào, trách móc khi nhận ra đó là bạn mình; ví dụ đặt bừa một mảng lạnh vào trong bức tranh toàn màu nóng. Nếu coi một tác phẩm là một dòng chảy, nội lực biến tấu trong mạch cảm xúc là tổng hợp những chỗ bẻ dòng, chuyển hướng một cách cá tính và thuyết phục. Có thể thấy rất rõ phẩm chất đó trong phim “Tuyệt đỉnh Kungfu” (Kungfu hustle) và “Shaolin soccer” (Đội bóng Thiếu Lâm) của Châu Tinh Trì. Môtíp đấu võ, đấu bóng, các cao thủ ngày một giỏi lần lượt xuất hiện, cái thiện chiến thắng cái ác có thể đoán trước nhưng tình huống các cao thủ xuất hiện, cá tính, đặc trưng của họ, cách chiến thắng thì liên tục biến tấu, khó đoán. Mạch phim kết hợp cái thực (đời sống bình dân, xã hội đen, bạo lực); cái lãng mạn (chuyện tình cảm trong sáng); cái thậm xưng (phong cách phóng đại của truyện tranh, hoạt hình); độ nghiêm cẩn trong quá trình làm phim (góc máy chau truốt, diễn xuất cá tính, nối cảnh sáng tạo, bối cảnh ấn tượng, phục trang hợp lí, võ thuật tinh tế, vũ đạo sáng tạo, kỹ xảo cao cấp…); một chút triết lí về hạt mầm anh hùng, võ thuật ẩn tàng khắp nơi, tinh thần thượng võ…, tất cả được đắp lên một cái xương sống là chất hài thông minh, giải trí xuyên suốt tạo nên một tác phẩm sống. Và sống với độ tiết chế cao. Chính độ tiết chế này khiến cho mạch cảm xúc luôn tươi mới, không bị lố dù nhào trộn nhiều yếu tố tưởng như mâu thuẫn (thực, lãng mạn, hài, triết lí…), khán giả chưa kịp chán thì đã có chuyển cảnh mới mẻ khiến cho việc triển khai một đề tài tỷ thí muôn thuở trong 2 phim liên tiếp vẫn không bị nhàm.