Tính thơ có ở khắp nơi I. Nghệ thuật là tính thơ - Theo tôi, nghệ thuật là tính thơ. Tính thơ ở đây cần được hiểu một cách cởi mở, không giới hạn vào thể loại thường được gọi là thơ. Và tất nhiên, không giới hạn vào mảng trữ tình, lãng mạn của thể loại này. Tính thơ là nội lực của ít nhất một trong các yếu tố sau: Hình ảnh, ý tưởng, nhạc tính, mạch cảm xúc, tư tưởng (hoặc đầy đặn và nhất quán, hoặc biến tấu liên tục, tùy theo mỗi tác phẩm và độ dài của chúng). - Đã có những câu như: Một pha bóng đầy chất thơ. (Ở đây, có thể các cầu thủ đã tạo ra hiệu ứng hình ảnh đẹp khi xử lí bóng, một ý tưởng đột phá táo bạo, một đường chuyền thông minh...) Bức tranh này trông thơ quá. (Không chỉ hình ảnh, ý tưởng ấn tượng, nó còn tạo nên nhịp điệu...) Chỗ này ngày xưa nên thơ lắm. (Với suối chảy, chim hót, sự đa dạng của thảm thực vật, sự biến chuyển thú vị của khí hậu...) - Tương tự, có thể bắt đầu nghĩ/viết/nói: Một game đầy tính thơ. (Nó mang những ý tưởng mới và sự dày công đầu tư vào các chi tiết tạo nên mạch cảm hứng không ngừng trong người chơi...) Một cô gái đầy tính thơ. (Dù có thể không mạnh về hình ảnh khuôn mặt, cơ thể, cô ta luôn có những ý tưởng hay; cảm xúc của cô ta lúc blues, lúc rock lúc pop ballard lúc giao hưởng lúc nhạc vàng khi nhạc đỏ mà vẫn không chịu bỏ cải lương, ca trù, hip hop, jazz...) Một người làm ra mảnh vườn đầy tính thơ. (Những bài thơ người đó lén la lén lút bập bẹ sáng tác trên giấy đua đòi anh nhà thơ hàng xóm để lấy le với gái và ngấm ngầm vừa tự ti vừa tự hào thì dở ẹc. Nhưng nhìn vào mảnh vườn dày công và đam mê vun xới của người đó, có thể thấy một đầu óc đầy ý tưởng, đầy năng lực bố cục, biến tấu, đầy cảm xúc hân hoan và sự hài hòa với thiên nhiên. Điều đó hấp dẫn không chỉ chúng ta mà cả chim chóc, ong bướm. Như vậy, chính người đó thay vì dùng chữ tạo nên bài thơ, đã tạo nên một khung cảnh nhân tạo có tính thơ bằng nhiều những chất liệu tự nhiên và cả nhân tạo như đất, hạt giống, nước tưới, giàn tre, sức người, cảm hứng, dây buộc ni lông...) Vô số ví dụ khác... - Từ “tính thơ” có thể được ngầm hiểu là giá trị nghệ thuật hay cái đẹp. Tất nhiên, bạn có thể nói “con mèo đẹp quá” hay “dắt bóng nghệ vãi” mà không cần, không thích hoặc ghét nói “con người này thơ quá”, “truyện này tính thơ mạnh thật”. Khi giác quan cảm thấy không cần diễn giải, ngôn từ lúc đó không còn quan trọng. Nhưng điều quan trọng nhất khi chứng kiến một tác phẩm là liệu bạn đã thực sự không cần diễn giải, đã thực sự chạm được tới cấp độ của những tính chất hình ảnh, ý tưởng, nhạc tính, mạch cảm xúc, tư tưởng được gọi là “tính thơ”? II. Cấp độ của tính thơ - cấp độ của nghệ thuật – cấp độ của cái đẹp - Hình ảnh, ý tưởng, nhạc tính, mạch cảm xúc, tư tưởng trong sự vật/hiện tượng (như sản phẩm, con người, con vật, đồ vật, cảnh tượng thiên nhiên, hành vi, chuỗi hành vi...) càng có nội lực và càng hòa quyện thì cấp độ tính thơ càng cao. - Cấp độ nghệ thuật, cấp độ đẹp tỷ lệ thuận với cấp độ của tính thơ chứ không theo một số quan niệm cứng nhắc là tỷ lệ thuận với riêng cái bi, cái hài, cái buồn, cái vui, cái thật, cái tưởng tượng, cái mơ mộng, cái nghiệt ngã, cái dịu dàng hay cái phá cách... - Sự hòa quyện của 5 tính thơ tuyệt đối không phải một thứ lẩu hổ lốn mà phải là sự ăn ý giữa hình ảnh, ý tưởng, nhạc tính, mạch cảm xúc, tư tưởng. Như một đội bóng gôn tôm 5 người mà mỗi yếu tố là 1 người vậy. Mỗi người càng phối hợp với nhau tốt thì tổng thể càng hay. - Một đội bóng gôn tôm cả 5 người đều nổi bật thì xem càng thích. Nhưng nếu chỉ có 1 hoặc 2 người trong đó nổi bật cũng không có nghĩa là đội bóng không đáng xem. Có rất nhiều lúc con người phủ định tính thơ trong cuộc sống bằng một thứ tư duy ấu trĩ, ghen tị hoặc cả hai: Lấy một bộ phận để phủ định toàn bộ tổng thể. Khi một người nói: “Đây không phải thơ, tôi không đọc được vì nó không có nhạc tính” (có thể chỉ vì người đó không thấy) có nghĩa là người đó áp đặt cho thẩm mỹ của mình chỉ được tiếp nhận thơ khi mình thấy nó có nhạc. Như một hệ quả của thái độ phủ định bộ phận phủ định cả tổng thể và không có tâm thế cởi mở về tính thơ, người đó có thể bỏ sót những tính thơ của hình ảnh, ý tưởng, mạch cảm xúc, tư tưởng... có thể có trong những bài thơ bị người đó coi là không có nhạc. Với thái độ ấy, người đó đã tự ngăn cản sự tự do hưởng thụ của mình và phải nhấm nháp cảm giác hưởng thụ, cảm giác tự lừa phỉnh rằng mình đứng cao hơn tác phẩm bằng chính những lời phán xét. Duy trì thói quen này là duy trì sự tù đọng thẩm mỹ và một nhu cầu rất thiếu lành mạnh: Phán xét chỉ để giải tỏa, để có khoái cảm. - Chỉ có thể kết luận một cái gì đó hoặc ai đó là vứt đi khi mà 5 yếu tố của tính thơ trong cái đó hoặc người đó đều mờ nhạt và rời rạc. Nếu 4 yếu tố hình ảnh, nhạc tính, ý tưởng, tư tưởng... đều mờ nhạt, rời rạc mà mạch cảm xúc vẫn còn nghĩa là còn sức sống, còn có thể nêm muối và gắn kết. Chính mạch cảm xúc là linh hồn của một tác phẩm, của một con người. Bởi, vẻ đẹp của mạch cảm xúc phụ thuộc rất nhiều vào cái riêng, sự tự thân và sức lao động là cái không ai có thể cảm giác thay, trải nghiệm thay hay làm thay cho mỗi cá nhân. - Như vậy, chúng ta có thể mở sự quan sát và cảm nhận tính thơ (hay nói cách khác là vẻ đẹp, nghệ thuật) ra với tất cả các sự vật, hiện tượng, bất kể tên gọi. Tên gọi chỉ thiên về sự phân loại và sắp xếp đồ vật hàng loạt như trong siêu thị để đỡ tốn thời gian tìm. Trong khi, nghệ thuật, cái đẹp với vô số thể loại và cách thức biến đổi đòi hỏi sự đầu tư tìm kiếm.