Trịnh Công Sơn Trịnh Công Sơn chắc chắn là một nhạc sỹ thiên tài. Minh chứng đầu tiên là cực kỳ ít nhạc sỹ có thể tạo ra nhiều giai điệu hấp dẫn như ông. Giai điệu hay là chứng chỉ cao cấp nhất của một nhạc sỹ. Người mà có thể dễ dàng lấy ra trong đầu mình những chuỗi âm thanh đẹp đẽ chính là thiên tài âm nhạc. Với số lượng giai điệu đỉnh cao, Trịnh Công Sơn vẫn đang là vua giai điệu. Có thể kể tên nhiều giai điệu đẹp đẽ của Trịnh Công Sơn như “Diễm xưa”, “Hạ trắng”, “Nắng thuỷ tinh, “Gọi tên bốn mùa”, “Tuổi đá buồn”, “Để gió cuốn đi”, “Hãy yêu nhau đi”, “Nhớ mùa thu Hà Nội”, “Biển nhớ”, “Quỳnh hương”, “Chiều một mình qua phố”, “Đêm thấy ta là thác đổ”, “Như cánh vạc bay”, “Một cõi đi về”, “Ở trọ”, “Ngẫu nhiên”, “Người già, em bé”, “Gia tài của mẹ”, “Nhìn những mùa thu đi”, “Cho đời chút ơn”, “Bay đi thầm lặng”, “Mưa hồng”, “Hoa vàng mấy độ”, “Bên đời hiu quạnh”, “Biết đâu nguồn cội”, “Bốn mùa thay lá”, “Huyền thoại mẹ”, “Cuối cùng cho một tình yêu”, “Đoá hoa vô thường”, “Em còn nhớ hay em đã quên”, “Em là hoa hồng nhỏ”, “Tuổi đời mênh mông”, “Như một hòn bi xanh”, “Nối vòng tay lớn”, “Người con gái Việt Nam da vàng”, “Phúc âm buồn”, “Ru đời đi nhé”, “Ru em từng ngón xuân nồng”, “Rừng xưa đã khép”… Những giai điệu này chỉ cần hát vo hay qua một cây saxophone, violin cũng đủ gây rung động sâu sắc rồi. Sau này sẽ còn nhiều bản phối tuyệt vời trên những viên kim cương giai điệu ấy. Trịnh Công Sơn không chọn con đường của một nhà soạn nhạc, ông là người viết ca khúc. Và với cái lõi của ca khúc là giai điệu và ca từ, ông đều đạt đến đỉnh cao nhiều lần. Một bài hát đủ hay là một bài hát mà khi tách nhạc hay ra thì ca từ có thể đứng độc lập như một bài thơ hay. Ở phương diện này thì Trịnh Công Sơn cũng là một nhà thơ hàng đầu với thế giới ca từ rộng lớn và đẹp đẽ của riêng ông. Nếu in các ca khúc hay nhất của Trịnh Công Sơn như một tập thơ thì cũng khó có nhà thơ nào sánh kịp. Chất siêu thực trôi chảy và mạch lạc trong đó cho thấy đẳng cấp tư duy và thẩm mỹ của Trịnh Công Sơn. Tư duy siêu hình với kỹ thuật sử dụng chất siêu thực nhuần nhuyễn là đẳng cấp hàng đầu của năng lực ngôn ngữ, năng lực triết học. Trịnh Công Sơn đã làm điều đó thật dễ dàng, mềm mại, thanh thoát. Năng lực này cũng có thể thấy ở những nhạc sỹ hàng đầu với những tác phẩm kinh điển cả về giai điệu và ca từ như Cung Tiến với “Hoài cảm”, “Hương xưa”; Thanh Tùng với “Giọt nắng bên thềm”, “Hoa tím ngoài sân”; Từ Công Phụng với “Mắt lệ cho người”; Lê Uyên Phương với “Đá xanh”; Lê Hựu Hà với “Vào hạ”, Quốc Bảo với “Em về tinh khôi”… Nhưng ở cấp độ ngôn từ của Trịnh Công Sơn với quá nhiều kiệt tác và vũ trụ ca từ đầy sáng tạo của riêng mình thì ông vẫn đứng riêng một cõi. Đủ siêu thực và cũng đủ giản dị, súc tích, thường nhật khi cần, đó là sự làm chủ ngôn ngữ. Xem bài “Nhớ mùa thu Hà Nội” của Trịnh Công Sơn là thấy ông cũng có thể kể chuyện, tả cảnh bằng ngôn từ đời thường xuất sắc và hoàn hảo như thế nào. Hay trong “Em là hoa hồng nhỏ”, “Tuổi đời mênh mông”, Trịnh Công Sơn có thể kết hợp cả ngôn từ siêu thực và thường nhật vô cùng tự nhiên, hài hoà, hấp dẫn và dễ hiểu với cả những đứa trẻ. Mạnh hàng đầu về cả giai điệu và ca từ nên nhiều bài hát của Trịnh Công Sơn đạt đến độ hoàn hảo và số lượng bài hát hoàn hảo khiến Trịnh Công Sơn không chỉ là vua giai điệu mà còn là vua ca khúc. Nhiều người gọi nhạc của ông thành riêng một cõi là dòng nhạc Trịnh cho thấy sự độc sáng và sức ảnh hưởng lớn của ông. Nói nhạc Trịnh ủ ê, một giọng là sai vì trong kho tàng ca khúc của Trịnh Công Sơn, không thiếu bài có giai điệu tươi vui, đầy sức sống. Một người giàu năng lượng sáng tạo như ông sẽ có cảm hứng, muốn thử sức, chứng minh năng lực ở nhiều thể loại. Hai bài “Em là hoa hồng nhỏ”, “Tuổi đời mênh mông” chính là những ca khúc thiếu nhi hàng đầu. Chưa có nhạc sỹ nào viết cho thiếu nhi có thể đưa vào giai điệu một không gian ngôn ngữ rộng lớn và nhân bản sâu xa, giàu cảm xúc đến vậy. Hãy cùng đọc lại ca từ tuyệt đẹp của 2 ca khúc này: Tuổi đời mênh mông Mây và tóc em bay trong chiều gió lộng Trời làm cơn mưa xanh dưới những hàng me Em cùng lá tung tăng như loài chim đến Và đã hót giữa phố nhà Ôm cuộc sống trong tay bên đời quá rộng Tuổi thần tiên yêu dấu dưới ngôi trường kia Em cùng đoá hoa lan hay quỳnh hương trắng Thơm ngát từ đất đai quê nhà có tình yêu Thời thơ ấu bướm hoa và chim cùng mưa nắng Em đứng bên trời tự do yêu đời thiết tha Bao đường phố em qua nắng lên đứng chờ Đường dìu chân em đi đến những miền xa Thăm ruộng đất bao la những làng quê cũ Mùa cây trái níu chân về Như là những bông hoa trong thành phố này Tuổi đời mênh mông quá búp non đầu cây Em về giữa thiên nhiên em cười em nói Như sóng đùa biển khơi * Em là hoa hồng nhỏ (Có bản ghi là “Em là bông hồng nhỏ”) Em sẽ là mùa xuân của mẹ Em sẽ là màu nắng của cha Em đến trường học bao điều lạ Môi hé cười là những nụ hoa Trang sách hồng nằm mơ màng ngủ Em gối đầu lên những vần thơ Em thấy mình là hoa hồng nhỏ Bay giữa đời làm mát ngày qua Trời mênh mông, đất hiền hòa Bàn chân em đi nhè nhẹ Đưa em vào tình người bao la Cây có rừng bầy chim làm tổ Sông có nguồn từ suối chảy ra Tim mỗi người là quê nhà nhỏ Tình nồng thắm như mặt trời xa (Xin lỗi vì trên mạng có quá nhiều dị bản nên tôi xin chọn bản tôi từng nghe hồi nhỏ. Và những từ khác biệt giữa các bản, tôi xin chọn những từ tôi thấy đẹp nhất). Sáng tác cho thiếu nhi của Trịnh Công Sơn thể kể thêm “Như một hòn bi xanh” và “Mẹ đi vắng”. “Mẹ đi vắng” có đồng tác giả là đạo diễn Nguyễn Quang Dũng. Trịnh Công Sơn ghi lại và tạo thêm nhạc cho những câu hát vu vơ của Quang Dũng khi anh còn bé mà ông nghe được khi đến chơi với bố anh là nhà văn Nguyễn Quang Sáng (tác giả “Chiếc lược ngà”). Nhìn những người bạn có tên tuổi quanh Trịnh Công Sơn (có những thước phim ghi lại) là đủ biết ông được nhiều văn nghệ sỹ tài năng kính trọng như thế nào. Danh sách những bài hát hay nhất về mẹ cũng không thể bỏ qua “Huyền thoại mẹ”. “Nối vòng tay lớn” là một bài rock mạnh mẽ mừng hoà bình chứ không phải để phục vụ cho phe phái nào. Trong sâu xa đó là niềm vui dâng trào khi chiến tranh kết thúc với mong mỏi “Dòng máu nối con tim đồng loại”. Sự nhân bản đó cũng như khi Văn Cao viết “Mùa xuân đầu tiên” với đầy hy vọng về một thời đại mới “Từ đây người biết yêu người”. “Ngẫu nhiên”, “Ở trọ”, “Cho đời chút ơn, thậm chí là “Người con gái Việt Nam da vàng”, “Gia tài của mẹ” có nhịp điệu, giai điệu tươi vui. “Đoá hoa vô thường” cũng là một thành công với “trường ca”, đó có lẽ là một lần Trịnh Công Sơn muốn chứng minh ông có thể sáng tác một ca khúc dài hơi mà vẫn đỉnh. Bản phối do Hồng Nhung thể hiện là đẹp và dễ chịu nhất. Cách của Hồng Nhung khi thể hiện những ca khúc đỉnh cao là dùng giọng êm ái, giản dị, rõ chữ để đưa tác phẩm lên một cách thật sáng rõ. Sự dụng công cao cấp nằm ở việc chăm chút từng từ, từng nốt và nối chúng sao cho thật dễ chịu với tai nghe tinh tế. Việc này giống như cách để bao bọc một vật quý trong bảo tàng là dùng khung kính thật trong để người xem được thấy tác phẩm thật rõ. Hồng Nhung không chọn cách bôi màu lên khung kính đó, đó chính là đẳng cấp của sự hiểu và trân trọng tác phẩm cũng như cách diễn đạt thật văn minh. Trịnh Công Sơn hát nhiều tác phẩm của mình cũng bằng sự giản dị, nhẹ nhàng đó. Giống như cách đọc một bài thơ hay nhất thường là đọc đều đều, ít nhấn nhá nhưng chất giọng thật đẹp và giữ được một tempo không làm người nghe bị gẫy nhịp cũng như không phải chờ đợi sự ê a thừa thãi. Hồng Nhung là một trong những người hát nhạc Trịnh (và không chỉ nhạc Trịnh) hay nhất và được Trịnh Công Sơn chọn lựa là vì sự tinh tế, thông minh, hiểu và trân trọng tác phẩm như vậy. Bạn cũng có thể thấy cách xử lí tinh tế, đẹp đẽ và tôn trọng này ở Giang Trang trong Album nhạc Trịnh “Lênh đênh nhớ phố” của cô, đặc biệt là trong bài “Vườn xưa”. Khánh Ly với chất giọng đặc biệt cũng đã hát thành công nhiều bài của Trịnh Công Sơn như “Em còn nhớ hay em đã quên”, “Người già, em bé”… Nhưng âm nhạc của Trịnh Công Sơn có sự phong phú về trạng thái nên phần tươi mới, nhẹ nhõm thì Hồng Nhung hay Giang Trang cũng thể hiện thành công. Trần Thu Hà cũng đã hát “Cho đời chút ơn” rất đẹp. Vòng hoà âm của Trịnh Công Sơn bị nhiều người cho là đơn giản, đơn điệu. Nhưng chỉ dùng chất liệu tối giản mà nhạc sỹ vẫn xây dựng được những bài hát để đời, hàng triệu người hát lên thay tiếng lòng hay chỉ vì muốn chìm vào một không gian, góc nhìn về nhân sinh quá đẹp càng cho thấy trình độ của một thiên tài. Có thể đó còn là dụng ý để dễ chạm và an ủi hay truyền đạt thẩm mỹ, nhân sinh quan tới nhiều tâm hồn khán giả hơn. Trịnh Công Sơn có những quãng thời gian chịu khó du ca, đi nhiều nơi hát cho nhiều người, điều đó cũng phản ánh khát khao phổ biến những gì hay, đẹp nhất ông có thể làm. Những người coi thường mấy vòng hoà âm “dễ ẹc, nhàm chán” đó thử viết một bài hát để đời, nhiều người hát mãi không chán đi. Những người đi sau hoàn toàn có thể hoà âm, phối khí lại các bài hát của Trịnh Công Sơn cho hay hơn nhưng vẫn phải dựa trên linh hồn là giai điệu và ca từ chuẩn mực của ông. Cuộc đời người nhạc sỹ vướng nhiều năm vào chiến tranh và các chế độ mà vẫn tạo ra được một kho tàng tác phẩm lớn như vậy cho thấy sự thành tâm và thành công với nghệ thuật của Trịnh Công Sơn. Ông đã sống trọn vẹn với nghiệp của một người nhạc sỹ. Ngay đến những bức thư tình ông viết cũng vẫn ở quanh thế giới ca từ, như những giờ tiếp tục khám phá nội tâm, triết học và luyện tập với ngôn từ cho những bài hát tiếp theo. Chấn thương nặng đối với thể chất khi tập Judo từ quá trẻ đã khiến ông dồn năng lượng vào nhạc, thơ và tình yêu thiên về lý tưởng. Điều đó lại càng khiến nghệ thuật của ông có được sự trọn vẹn. Còn đời sống riêng tư, cách ông yêu thì người yêu nghệ thuật, yêu tác phẩm chỉ nên xác định là phần phụ và cần nhiều sự tôn trọng đời tư. Chẳng ai trong sạch được hoàn toàn dưới cái bóng của chiến tranh, bất cứ văn nghệ sỹ nào cũng đầy phốt và bị quăng quật phe phái, lý tưởng bởi quá nhiều quyền lực hung bạo và vô đạo trong chiến tranh. Trịnh Công Sơn không phải được ca ngợi như một người hùng của chiến tranh mà là một nghệ sỹ có nhiều ca khúc phản chiến. Điều đó đúng, vậy là tốt rồi. Một người gắn bó với thể trạng yếu, duy mỹ mà bị đem ra xét lại mấy chuyện không can trường phe phái nghe quá bất công và lạc đề trong nghệ thuật. Những người làm tác phẩm về Trịnh Công Sơn như sách hay phim cần có một xuất phát điểm trong tư duy là mình đang làm về một nhạc sỹ hàng đầu, một thiên tài lớn mà Việt Nam có được. Đẳng cấp cần đi với đẳng cấp nên nếu người làm tư liệu hay sáng tác về Trịnh Công Sơn không đủ đẳng cấp nghệ thuật, không đủ thấu hiểu giá trị thực sự ở một người nghệ sỹ thì thất bại về thẩm mỹ và chất lượng là lẽ đương nhiên. Phim về Trịnh Công Sơn dù làm như một bộ phim ca nhạc hay phóng tác thì càng phải cực kỳ khắt khe về việc chọn người hát và chuẩn chỉ về ca từ. Có thể những người hát chưa đủ hay, hát sai lời vẫn làm những khán giả ít hiểu biết về Trịnh Công Sơn say mê vì giai điệu và lời của ông dù bị làm thiếu sót vẫn quá mê hoặc. Nhưng như vậy là thiếu tôn trọng nhạc sỹ thiên tài và tác phẩm thiên tài. Sự tôn trọng, thành tâm với nghệ thuật mới khiến người làm nghệ thuật là nghệ sỹ. Còn không, đó chỉ là nhân danh nghệ thuật, kiếm chác từ nghệ thuật, phản bội nghệ thuật mà Kundera đã viết cả một cuốn tiểu luận về chuyện này: “Những di chúc bị phản bội”. Mỗi người có quyền có góc nhìn của mình về các tác giả nhưng góc nhìn hời hợt thì là góc nhìn hời hợt và đưa cho công chúng góc nhìn đó cũng là một sự xâm hại đến tác giả. Có những người thẩm mỹ thấp kém phủ định thiên tài của Trịnh Công Sơn, bất chấp kho tác phẩm quý giá và tuyệt đẹp của ông luôn ở đó và đã nâng đỡ, truyền cảm hứng và làm đẹp bao tâm hồn khán giả và nghệ sỹ lớn. Những quan điểm nông cạn không thể làm lung lay người hiểu giá trị của nhạc Trịnh nhưng cũng có thể khiến những người không biết nhiều về Trịnh Công Sơn và tác phẩm của ông suy nghĩ nông cạn theo. Đó là điều đáng tiếc cho việc thưởng thức, nhất là với những người trẻ đang cần khôn lớn, làm giàu thẩm mỹ bằng cách nạp cái hay từ kho trí tuệ, thẩm mỹ của nhân loại, của các thiên tài. Số bài hát của Trịnh Công Sơn tôi liệt kê ở đây chỉ là một phần gia tài nghệ thuật của ông. Nhưng như vậy cũng đủ để những người muốn khám phá, tiếp nạp cái hay cái đẹp có thể mở dần nhãn quan và thính giác để cảm nhận rõ hơn về một thiên tài hàng đầu mà Việt Nam có được. 22.6.2022