Đây là một bài viết được đề nghị viết cho một hội thảo về văn học mạng và để đăng trên một tạp chí văn học. Bài viết có thể đăng lên mạng ngay sau khi viết xong nhưng vì được đề nghị được đăng (sớm) trên tạp chí trước mọi hình thức đăng tải khác nên em đợi. Tuy nhiên, cũng đã gần 1 tháng nhưng không thấy thông tin gì về bài viết. Ngoài ra, nó còn bị trích dẫn khá ẩu trong một số bài viết về văn học mạng. Nên, hôm nay em đăng luôn, đỡ mất thời gian tác phẩm đã hoàn thành vẫn nằm không ngồi rồi. Phần giới thiệu hoàn cảnh này cũng là một lí do cho cái gọi là "văn học mạng". Em nghĩ, bài viết này giải quyết được tất cả các thắc mắc em biết cho đến giờ về "văn học mạng" nên những thắc mắc nào đã được giải quyết, mong không còn phải mất thời gian lăn tăn để tập trung cho việc khác, cụ thể là việc hưởng thụ tác phẩm. Nếu còn thắc mắc nào chưa được giải quyết, xin các bác cho biết để em mở rộng tầm nhìn. Nếu bài viết này chưa được đăng tạp chí đó trước ngày hôm nay (09.04.2008) thì em xin thôi nhuận bút. Xong phần trà nước, xin mời vào đề. === Để hưởng thụ tốt hơn Để trình bày ý kiến của mình về văn học mạng, tôi xin đưa ra phân tích về hai khái niệm “mạng (internet)” và “văn học” rồi tiếp tục triển khai. 1. Internet “Internet là một hệ thống thông tin toàn cầu có thể được truy nhập công cộng gồm các mạng máy tính được liên kết với nhau. Hệ thống này truyền thông tin theo kiểu nối chuyển gói dữ liệu (packet switching) dựa trên một giao thức liên mạng đã được chuẩn hóa (giao thức IP). Hệ thống này bao gồm hàng ngàn mạng máy tính nhỏ hơn của các doanh nghiệp, của các viện nghiên cứu và các trường đại học, của người dùng cá nhân, và các chính phủ trên toàn cầu. Chúng cung cấp một khối lượng thông tin và dịch vụ khổng lồ trên Internet. Mạng Internet mang lại rất nhiều tiện ích hữu dụng cho người sử dụng, một trong các tiện ích phổ thông của Internet là hệ thống thư điện tử (email), trò chuyện trực tuyến (chat), máy truy tìm dữ liệu (search engine), các dịch vụ thương mãi và chuyển ngân, và các dịch vụ về y tế giáo dục như là chữa bệnh từ xa hoặc tổ chức các lớp học ảo ...” (Trích từ Bách khoa toàn thư mở trên internet Wikipedia.org). Với sự liên kết và những tiện ích như vậy, internet hay mạng không hề ảo. Khi không gian sống của hấu hết con người ngày càng bị thu hẹp do sự tăng dân số và sự đầu cơ, chiếm dụng đất của một nhóm nhỏ các cá nhân thì internet ra đời như một dạng hành tinh khác để con người có thêm “đất” sống, có thêm chỗ để “thở”. Một mặt, internet khiến con người ôm máy tính nhiều hơn, tiếp xúc trực tiếp với nhau ít đi; mặt khác, nó giúp giảm đáng kể thời gian đi lại và nguồn nhiên liệu, đặc biệt là xăng dầu phải tiêu thụ cho những cuộc gặp gỡ trực tiếp. Hãy tưởng tượng, trước khi nhiên liệu không khói được ứng dụng phổ biến, nếu không có internet thì chúng ta đã/đang/sẽ phải sống trong một thế giới có mức độ ô nhiễm và những nguy cơ chiến chiến tranh tranh giành dầu mỏ cao hơn rất nhiều lần thế giới có internet chúng ta đang sống. Và hãy tiếp tục tưởng tượng, với hiện trạng tắc đường ở các thành phố lớn, nếu không có internet, phải liên tục đi lại để gặp gỡ, giao dịch những mảng mà điện thoại và fax không làm được hoặc chi phí quá cao, chúng ta sẽ càng lèn lẫn nhau giống cá hộp hơn thế nào. Trước khi con người có thể sống được trên mặt trăng hay một hành tinh vật chất khác, internet (với công nghệ và cơ sở hạ tầng ngày càng lớn mạnh) trở thành một cánh cửa mở rộng ra vô biên không gian sống của chúng ta. Bước vào mảnh đất mới, người sử dụng internet nối dài hành vi sống và nhân cách hàng ngày của mình, chỉ có các phương thức giao tiếp là khác đi, “bình cũ rượu mới”: Thay vì viết thì chúng ta gõ phím, thay vì lộ mặt, xưng tên thì chúng ta ẩn mặt, ẩn danh (nếu không thích bật webcam hay dùng tên thật)... Khi mạng được chứng minh là thật và có ích như thế nào, nó lật đổ quan niệm nhầm lẫn và khá phổ biến rằng mạng là ảo nên mọi hành vi trên mạng đều là ảo. Từ đây, con người phải đối diện với mọi hành vi xấu của mình và nhìn nhận những hành vi tốt hay giá trị của người khác, bất kể là online (trên mạng) hay offline (ngoài mạng). Khi nhìn nhận mạng là thật, những kỳ thị giữa online và offline dần được dỡ bỏ. Mạng không chỉ là một không gian sống mở rộng, còn là một công cụ tiện lợi như chiếc xe máy, giúp chúng ta đi xa và nhanh hơn; nhất là khi thông tin, tri thức được tải lên mạng ngày một nhiều, giá của chúng trở nên rẻ bất ngờ, điều này đồng nghĩa với việc sẽ có thêm nhiều người có cơ hội tiếp nạp chúng làm hành trang sống cho mình. Nhìn nhận mạng theo hướng tích cực, cùng tìm ra những phương thức kết nối, tương tác hợp lí giữa online và offline là việc rất nhiều người đang làm mà mục đích cuối cùng vẫn là: Thông qua việc chia sẻ tốt hơn và chia sẻ rộng hơn, giúp con người hạnh phúc hơn với mức sống và kỹ năng sống ngày càng được nâng cao hơn. Trong khi nhiều người vẫn còn ghẻ lạnh, lạm dụng hoặc nhận nhiều từ internet mà cho đi rất ít thì cũng luôn có rất nhiều người sử dụng internet một cách rất nhân văn bằng những đóng góp giá trị. Nếu chịu khó lang thang, chúng ta có thể tìm thấy họ dễ dàng, mà cách tìm dễ dàng nhất khi không biết tên tuổi để google là đi qua các cánh cửa kết nối con người như website, blog, forum... 2. Văn học Văn học có thể hiểu đơn giản là một loại hình nghệ thuật, một dạng sản phẩm nghệ thuật mà nguyên liệu sản xuất chủ đạo là chữ. Theo tôi, nghệ thuật là những sản phẩm, những hành vi chứa đựng nội lực của của ít nhất một trong các yếu tố sau: Hình ảnh, ý tưởng, nhạc tính, mạch cảm xúc, tư tưởng (hoặc đầy đặn và nhất quán, hoặc biến tấu liên tục, tùy theo mỗi tác phẩm và độ dài của chúng). Trong một tác phẩm, nội lực và độ hòa quyện nội lực của các yếu tố này càng cao thì cấp độ nghệ thuật của tác phẩm càng cao *. Bởi văn học cũng là một loại hình nghệ thuật, suy ra, giá trị văn học cũng nằm ở giá trị của hình ảnh, ý tưởng, nhạc tính, mạch cảm xúc, tư tưởng tập trung trong đối tượng chủ yếu là chữ. Như vậy, những sản phẩm chữ không chỉ ở bất cứ thể loại nào (vần, không vần, tự do, tân hình thức, cổ điển, hiện đại, hậu hiện đại...) mà còn ở bất cứ nơi nào (quốc gia, thành thị, nông thôn, mạng, ngoài mạng...) đạt được những giá trị trong hình ảnh, ý tưởng, nhạc tính, mạch cảm xúc, tư tưởng đều có thể gọi là văn học. Xin nói thêm: Nếu những giá trị trên không tập trung ở chữ thì đó lại là một loại hình nghệ thuật khác văn học hoặc pha trộn với văn học. Đây cũng là một điều thú vị và thách thức sự đổi mới cảm nhận trong thời đại của hội nhập không chỉ giữa con người với con người mà còn giữa các loại hình nghệ thuật. Con người hoàn toàn có thể thưởng thức nghệ thuật mà không cần câu nệ những cái tên (của tác giả, của thể loại). 3. Vậy? Kết hợp hai luồng phân tích trên, tôi chỉ muốn bản thân mình và (nếu may mắn cho những người viết như tôi) độc giả có một tâm thế tiếp nhận cởi mở khi văn học được mở rộng biên giới xuất hiện ra một không gian mới mẻ là mạng. Tâm thế đó có lợi cho người sở hữu nó hơn ai hết, vì nó giúp khám phá và thưởng thức nhiều giá trị hơn. 4. Văn học tiếng Việt trên mạng bắt đầu thế nào và đang đi thế nào? Theo hiểu biết của tôi thì những người viết tiếng Việt được tiếp xúc với mạng sớm nhất đã bắt đầu gieo trồng văn học mạng trên mảnh đất mạng NetNam từ khoảng năm 1994 để chia sẻ những sáng tác văn học của mình như truyện cười, luận, truyện ngắn, thơ, tiểu thuyết... Bên cạnh những tác phẩm đã xuất hiện trên sách giấy, báo giấy, có rất nhiều tác phẩm được sáng tác, ứng tác ngay trên mạng. Từ đó đến nay, các sinh hoạt như vậy ngày càng phát triển dưới nhiều hình thức khác nhau. Trên các diễn đàn mạng cũng có nhiều những cuộc thảo luận về văn học, về tác giả, về tác phẩm với nhiều góc nhìn kích thích việc phá bỏ không ít những định kiến dẫn đến đến không thể tiếp cận tác phẩm. Văn học tiếng Việt nổi bật trên các diễn đàn mạng như NetNam, ttvnol.com, tathy.com/thanglong, thanhnienxame.net...; trên các website thu hút nhiều tác phẩm, tác giả mới như gio-o.com, tienve.org, talawas.org, damau.org, thotre.com...; trên các trang thư viện như dactrung.net, vnthuquan.net...; trên các blog của nhiều người viết tiếng Việt như Trần Thu Trang, Trang Hạ, Thu Nguyệt, Nguyễn Thu Phương, Dâu, Đặng Thiều Quang (những blog có lượt độc giả vào xem rất cao nếu so với một lần xuất bản giấy 10.000 bản đã là cao ở Việt Nam)... và rất nhiều người viết khác. Tôi nghĩ, người nào muốn chê văn học Việt Nam gần đây không có tác phẩm hay ít nhất cũng phải chứng minh được mình không tìm thấy tác phẩm tiếng Việt hay gần đây nào trong những trang nêu trên. Những dòng chảy văn học trên mạng này sẽ chảy như thế nào vào biển văn học và tạo nên cái gì còn tùy thuộc và năng lực của mỗi người viết. Một tác phẩm được tạo ra và đưa lên mạng một cách nghiêm túc hay cẩu thả cũng tùy thái độ của mỗi người viết. Nhưng những giá trị và tác động tích cực của hình thức truyền tải văn học trên mạng thì có thể ngay lập tức liệt kê dễ dàng dù còn nhiều thiếu sót: - Nhiều thể loại - Nhiều góc nhìn - Có sự cọ xát trực tiếp, thường xuyên, nhanh chóng giữa tư duy của tác giả và đông đảo độc giả (gồm cả những tác giả khác). - Có những độc giả lười đọc sách nhưng chăm đọc blog, forum. Có không ít giá trị văn học trong các blog, forum giúp các độc giả đó không bị quá tụt hậu về tri thức. Điều này cũng tương tự như sự chăm xem truyện tranh và phim hoạt hình là những vị cứu tinh tri thức cho sự lười đọc văn học của trẻ em. - Là nơi tiếp thị tốt và rẻ cho những người viết để cạnh tranh với rất nhiều loại hình nghệ thuật khác được tiếp thị mạnh mẽ. Một tác phẩm hay được đưa lên mạng có thêm nhiều cơ hội được biết đến qua các kênh tìm kiếm và giới thiệu của độc giả. ... Tất cả những điều này đều góp sức nâng dần mặt bằng dân trí. 5. Nhập nhằng? 5.1. Khi câu nệ những cái tên Nhìn vào hiện tượng đang có những tác phẩm khởi thủy xuất hiện trên mạng được xuất bản giấy (như tác phẩm của Trần Thu Trang, Dâu, Trang Hạ, Đặng Thiều Quang...) chúng ta càng thấy rõ, với nhiều tác phẩm, online hay offline chỉ đơn thuần là những nơi để công bố tác phẩm. Để thấy rõ hơn sự nhòa ranh giới này, bên cạnh những trang thư viện trực tuyến, bạn đọc có thể vào vào trang eVan.com.vn là trang con của Vnexpress.net để thấy không ít tác phẩm văn học được đăng tải ngược từ giấy lên mạng cốt để đến với nhiều độc giả hơn. Thông tin thêm: Trang báo mạng Vnexpress.net với khoảng 2 triệu lượt truy cập/ngày đứng trong 100 website có lượng truy cập hàng đầu thế giới. Nơi nào có độc giả, nơi đó có tác phẩm. Nếu hiểu đơn giản xuất bản là “đưa ra tác phẩm” thì mạng là một nơi xuất bản khác với chi phí rẻ hơn, nhanh hơn và có nhiều tác giả đương đại được tự kiểm duyệt trước khi đưa tác phẩm đến với độc giả thay vì lại phải qua một khâu kiểm duyệt trung gian khác có thể làm hỏng tác phẩm của mình. Bất kỳ người nào kỳ thị môi trường xuất hiện tác phẩm là mạng cũng không thể chối bỏ sự thật này: Môi trường đầu tiên xuất bản tác phẩm chính là bản thân người sáng tác, những môi trường tiếp theo là gián tiếp và nên là lựa chọn của tác giả. 5.2. Sự khác biệt đích thực Nếu khác biệt giữa văn học trên mạng và văn học ngoài mạng chỉ là những yếu tố ngoài văn học như thế, một thắc mắc được đặt ra: Vậy văn học mạng thực chất là gì? Có phải mọi tác phẩm văn học có ở trên mạng đều là văn học mạng? Khi xét đến những sự khác biệt về nội dung (bản thân hình thức cũng là một nội dung), có thể thấy có những yếu tố mà tác phẩm in trên giấy, tác phẩm trong máy tính và tác phẩm ở trên mạng không thể thay thế cho nhau. Sau đây là một vài “cá tính” của mỗi thể loại để độc giả có thể tự tìm câu trả lời: - Tác phẩm in trên giấy: Thường là sờ thích hơn, đọc thoải mái hơn và quen thuộc với người đọc hơn, tạo cảm giác vật chất mạnh nhất. - Tác phẩm trên máy tính (không nối mạng): Có thể tha hồ trang trí tác phẩm, cho chữ động đậy, thêm âm thanh và thêm vào vô số biến tấu về hình thức tác phẩm tùy theo khả năng soạn thảo của các phần mềm và khả năng lập trình người dùng máy tính. Có một ý tưởng tuyệt vời được biến thành hiện thực là phần mềm Thơ máy của một tác giả xuất sắc trên mạng là Bàn Tải Cân. Thơ máy giúp người dùng có thể làm rất nhiều thể loại thơ (lục bát, tứ tuyệt, thất ngôn...). Người dùng viết một câu rồi ấn enter, máy sẽ tự động đưa ra câu tiếp theo... Bởi dữ liệu của phần mềm được trích nhiều từ thơ Hồ Xuân Hương, Nguyễn Du, Bùi Giáng... và xáo trộn ngẫu nhiên (dựa trên một số thuật toán để tạo vần) nên những bài thơ máy thường có những cấu trúc, hình ảnh ngôn ngữ kỳ dị, thú vị, hài hước và tạo cảm xúc hơn rất nhiều những bài thơ con người làm ra. Như phần mềm chơi cờ Deep Blue đã từng thắng nhiều đại kiện tướng, đây cũng là ý niệm giễu nhại và thách thức những người sáng tác. Độc giả có thể dùng công cụ tìm kiếm google tìm từ khóa “Bàn Tải Cân” hoặc “thơ máy” để hiểu rõ hơn. - Tác phẩm trên mạng: Các công cụ trên máy tính cá nhân dần được chuyển thành công cụ trực tuyến nên các chức năng biến tấu tác phẩm trên máy tính cá nhân dần được được đẩy hết lên mạng. Khác biệt lớn nhất của việc sáng tác trên môi trường mạng là tính kết nối. Người viết ở khắp nơi trên thế giới có thể hàng ngày vào một diễn đàn và viết chung một tác phẩm. Người viết còn có thể ứng dụng những siêu liên kết - hyper link. Khi tác giả đặt những siêu liên kết này vào tác phẩm, người đọc bằng thao tác click chuột vào có thể nhảy đến những những địa chỉ khác chứa thông tin trên mạng mà tác giả chủ ý dẫn đến. Đây là một hình thức liên văn bản tuyệt vời, như những cánh cửa thần kỳ bước vào ở nơi này và ra ở nơi khác của Đôrêmon. Bạn không thể đến được những thông tin người khác chia sẻ trên mạng bằng cách click ngón tay vào trang giấy thông thường hay click chuột vào siêu liên kết trên tác phẩm ở máy tính không nối mạng. 6. Vậy? Tiếp tục kết hợp các luồng phân tích và thông tin trên, có thể kết luận rằng: Nếu trước khi được sử dụng mạng, chúng ta được tiếp xúc với những tác phẩm A, B, C thì hiện nay, chúng ta được tiếp xúc thêm các tác phẩm A + A’, B + B’, C + C’, thậm chí là X, Y, Z với những nội dung, hình thức hoàn toàn mới mẻ. “Em nghĩ gì về câu: Cái nết đánh chết cái đẹp?”, đó là một câu hỏi vòng thi ứng xử trong cuộc thi hoa hậu sinh viên phạm vi thị xã mà tôi được xem hồi còn nhỏ. Một cô gái rất trẻ (có thể đã được luyện thi), trả lời như sau: Theo em, cái đẹp chẳng có tội tình gì mà cái nết phải đánh chết nó cả. Nếu chúng bổ sung được cho nhau thì con người sẽ ngày càng hoàn thiện hơn. Tại sao con người không thể cùng thưởng thức cái nết và cái đẹp. Đó cũng là câu trả lời cho những gì bị/được gọi văn chương trên mạng và văn chương ngoài mạng. 14- 03- 2008 Chú thích: *: Vì muốn trung vào chủ đề văn học mạng, xin dành việc phân tích và đưa ví dụ cụ thể về các tính chất của nghệ thuật trong một bài viết khác.