4. Forum (diễn đàn) Sau khi diễn dịch sơ sài hai khái niệm Internet và Blog, tôi nghĩ, không cần mượn định nghĩa Forum từ Wikipedia nữa. Diễn đàn doanh nghiệp, diễn đàn sinh viên, diễn đàn kinh tế, diễn đàn các nước đang phát triển… là những ví dụ về diễn đàn offline mà nhiều người đã biết. Diễn đàn là nơi để nhiều người trò chuyện, thảo luận, đàm phán… Có thể nhớ lại những giai thoại về các diễn đàn ở Athens (Hy Lạp) từ xa xưa, nơi con người ngồi với nhau và bàn bạc đủ chuyện hàng ngày hay trên trời dưới biển. Nhưng không chỉ buôn dưa lê nhiều như ở chợ và các quán bia, các vấn đề thảo luận có độ nghiêm túc và tầm cao tri thức tạo nên uy tín của các diễn đàn, khiến chúng được truyền tụng, thu hút được nhiều tinh hoa từ các vùng đất khác đến học hỏi, giao lưu, thách đố. Và sự dân chủ, sáng tạo, đóng góp trong thảo luận tạo nên nhiều định hướng, giải pháp bổ ích cho đời sống. Diễn đàn online thì sao? Cũng như blog là sự mở rộng của cuốn sổ ghi chép, forum là sự mở rộng của những cuộc luận bàn. Trong blog, dưới mỗi entry, nếu tác giả cho phép và tùy vào mức độ cho phép (bạn bè hay tất cả mọi người đều được bình luận), người xem có thể comment, tức là đưa ra ý kiến của mình. Với hình thức blog, luôn là người chủ blog đưa ra chủ đề và cho hay không cho mọi người comment, thậm chí, có thể xóa comment. Nhưng với forum, các thành viên trong diễn đàn đều được đưa ra chủ đề (topic/thread), mọi thành viên đều có thể phản hồi (reply) và thành viên đưa ra chủ đề không thể can thiệp vào các phản hồi này (nếu không phải là admin/mod). Điều này tương tự như giữa một hội nghị cởi mở, không chỉ chủ tọa mà mọi người đều được đưa ra ý kiến cho người khác bình luận. Và tất cả các ý kiến đều được lưu lại. Có thể nói, forum online là mảnh đất mô phỏng các hình thức sinh hoạt quảng trường cọ xát, chia sẻ trí tuệ, kinh nghiệm từ xa xưa. Với forum online, con người có cơ hội trao đổi thường xuyên hơn ở nhiều vị trí địa lí khác nhau. Vì các bài trao đổi (post) được lưu lại nên các ý kiến, tác phẩm có thể được người phản hồi dẫn lại (quote) nguyên văn. Trao đổi qua các nick cũng tránh được rất nhiều nhầm lẫn, ngụy biện cũng như cảm tính qua giọng nói, khuôn mặt, biểu hiện cơ thể… Trong các forum, các chủ đề “Thế nào là hạnh phúc?”, “Đâu là lẽ sống của con người?” có thể tạo nên những cuộc tranh luận triền miên. “Chọn đồ công sở thế nào?”, “Chuẩn bị sinh em bé ra sao?”, “Ăn ở đâu ngon?”, “Ngoại tình là bình thường hay không bình thường?”, “Hãy giúp em”, “Bạn thích bài thơ nào nhất?”… cũng có thể tạo nên hàng chục trang với hàng trăm bài trả lời. Có khi, những kinh nghiệm được chia sẻ đủ in thành một cuốn cẩm nang. Và có những cuộc tranh luận đủ in thành một cuốn truyện nhiều nhân vật, nhiều giọng, nhiều tư tưởng, nhiều tình tiết mà nhiều người viết phải ghen tỵ. Hơi phí là những chủ đề như “Đối phó, ứng xử với lũ lụt và hậu quả lũ lụt thế nào?”, “Làm thế nào để cải thiện môi trường Việt Nam?”, “Giải pháp cho giao thông Việt Nam”… là những điều cũng ảnh hưởng nhiều đến đời sống của chúng ta hàng ngày chưa trở thành những chủ đề “hot”. Và phí hơn, các chủ đề này chưa được nhiều thành viên của các cơ quan chức năng lập nick tham gia trao đổi, hỗ trợ thông tin, tài chính và tìm kiếm những giải pháp từ trí tuệ cộng đồng. “ Blog giao thông ” do VTV1 phối hợp với clip.vn thực hiện để mọi người có thể gửi lên các clip về giao thông là một tín hiệu khởi đầu tốt cho sự chống lãng phí trí lực của cộng đồng nhưng vẫn chưa thực sự là một diễn đàn cho việc thảo luận. Những điều này có nghĩa là người dùng internet, bao gồm cả nhà nước và nhân dân, đang có những điều kiện để cộng hưởng tạo ra giá trị. Nhưng mong muốn, ước mơ và ý chí để làm điều đó còn chưa lộ rõ. * Các công cụ phục vụ blog hướng nó đến một sân chơi cho một cá nhân/một cái tôi (chủ blog) ứng xử với cộng đồng. Còn một forum là dạng sân chơi được thiết kế để cộng đồng ứng xử, điều tiết với nhau. Tuy nhiên, người tạo ra forum, đưa luật vào và thực hiện việc xử lí vi phạm là các admin (administrator) và mod (moderator). Vì thế, mỗi forum trở thành một đất nước mạng với những công dân là các nick và lãnh đạo (admin/mod) có công cụ sinh sát (xóa nick, treo nick, xóa bài, sửa bài…). Cách nghĩ, cách hành xử của các admin, mod và điều luật họ áp dụng ảnh hưởng rất lớn đến văn hóa của forum đó. Forum A trở thành sân chơi lành mạnh của cộng đồng, nơi các thành viên tham gia những cuộc thảo luận online trở nên năng động, tích cực hơn trong cuộc sống offline. Forum B chỉ là “sân sau nuôi gà vịt” của các admin, mod khi áp dụng một thứ luật rừng; và bạn nhận ra quyền lực dù chỉ bằng mắt muỗi cũng có thể làm những người hiền lành nhưng dễ bị cám dỗ trở thành ác ma. Forum C là nơi cả một đám đông khổng lồ cũng chẳng tạo nên giá trị gì khi quanh năm buôn chuyện, chửi bới, chấp nhặt và ngụy biện; và bạn tự hỏi phải chăng, đây cũng chính là một phần bản chất của cuộc sống con người? Forum D dường như là một mô hình thu nhỏ của lớp những người trẻ, trung lưu với sự hiểu biết nhiều lĩnh vực, sự sến, sự nhanh nhạy, một chút kẻ cả và sức mạnh xử lí thông tin, làm từ thiện. Forum E là nơi bạn học được rằng, một cộng đồng dù có đông đảo người tốt nhưng chỉ một vài cá nhân phá hoại là có thể tan hoang nếu không có những đội ngũ và biện pháp bảo vệ. Forum F là nơi bạn thấm thía hơn dòng bảo thủ và hung hãn của phe phái vốn gây ra và kéo dài bao cuộc chiến tranh vẫn còn chảy trong những con người hiện đại/hậu hiện đại lên mạng trong thời bình. Trong cộng đồng forum G, bạn nhận thấy họ không còn một lí tưởng gì ( Triết gia đầu hói: “Thế à, may quá”. Triết gia đầu xù: “Chưa may đâu, đọc tiếp phần sau ngoặc đơn đê” ) ngoài lí tưởng mua sắm và show hàng. Và bạn thử tưởng tượng: Những khách hàng là Thượng Đế này sẽ sáng tạo ra tương lai hình chiếc ví hay một màn hình phẳng và trơn? Tương tự thế, với forum H, I, K…, bạn cảm nhận rõ hơn về tính cách của cá nhân và đám đông trong mỗi môi trường văn hóa và trí tuệ khác nhau. Tạo một forum quá dễ nhưng duy trì và phát triển nó cũng khó như chuyện một đất nước được lập ra, những người sáng lập và các công dân bền bỉ chung sức tạo nên một Văn Hóa mà bên trong tự do và bên ngoài nể phục. Đó là những câu chuyện dài, mà bản thân bạn sẽ trải nghiệm, sẽ hiểu rõ hơn mình và người khác là ai khi nhập cuộc xây dựng, phá hoại hay nhạt nhòa trong một forum nào đó. 5. Những hoạt động trên forum, blog hay trên các công cụ khác của internet cũng mang không ít mặt trái do người sử dụng tạo ra (nhất là khi có được sự ẩn danh và quyền năng). Tuy nhiên, vốn không phải là một người am hiểu internet, và trong phạm vi cuốn sách này, người viết cũng chưa có ý định bàn sâu hơn về mạng. Chỉ nghĩ, khi có được những nhìn nhận tích cực về internet cũng như nắm được nhiều mặt tích cực của nó, người dùng internet sẽ có đủ năng lực và năng lượng để ứng xử với những mặt tiêu cực. Như vậy sẽ hợp lí hơn trường hợp của tác giả: Khi bắt đầu sử dụng internet đã bị nhuốm những quan niệm mạng là ảo, là mảnh đất của chat sex, của tình dục, của những sự nặc danh bộc lộ mặt xấu xí của nhân cách…. Định kiến này khiến tác giả tìm tòi, nhìn nhận, tiếp thu những cái hay một cách bị động và lề mề hơn. Mãi về sau mới nhìn ra thêm những vẻ đẹp cũng như người tốt hữu danh và ẩn danh trên mạng qua những blog hay hoạt động cộng đồng mang tính chia sẻ cao, mà điển hình và tiên phong là Bách khoa toàn thư mở Wikipedia. Computer, 20-22.11.07 & 31.12.07 & 01,02.01.08