Trong một số bài viết em có đề cập đến khái niệm “tính thơ” và có một số hứa hẹn sẽ trình bày cụ thể hơn về nó. Em vừa cơ bản hoàn thành xong phần trình bày cụ thể này, coi như phần tiếp theo của bài “Tính thơ có ở khắp nơi”. Em sẽ bắt đầu phân tích dần từng phần trong 5 yếu tố của tính thơ trong các entry. Để quảng cáo câu khách một chút thì em thấy việc cảm nhận và thực hành dựa trên khái niệm “tính thơ” giúp em mở mang và tự do hơn trong hưởng thụ tác phẩm, như là dựa mà không dựa vậy. Để bắt đầu, em xin trích lại khái niệm đưa ra ở phần 1. Bà con có thể tham khảo phần 1 ở link vào Quả đất mùa. Theo tôi, nghệ thuật là tính thơ. Tính thơ ở đây cần được hiểu một cách cởi mở, không giới hạn vào thể loại thường được gọi là “thơ”. Tính thơ là nội lực của ít nhất một trong các yếu tố sau: Hình ảnh, ý tưởng, tư tưởng, nhạc tính, mạch cảm xúc (hoặc đầy đặn và nhất quán, hoặc biến tấu liên tục, tùy theo mỗi tác phẩm và độ dài của chúng). http://forum.quadatmua.com/showthread.php?t=53 1. Phân tích về tính thơ của hình ảnh Có thể là hình ảnh trực tiếp trong một bức tranh, một bức ảnh, một vở kịch, một điệu nhảy, một chương trình tivi, một triển lãm sắp đặt, một bộ phim, một khuôn mặt, một bàn chân, một mái tóc, một con sâu ngụy trang trên lá, một con châu chấu non trong mỏ con gà… Cũng có thể là hình ảnh được gián tiếp gợi ra thông qua ngôn ngữ như chữ viết, lời nói. Ví dụ: Với câu “Khi trái quýt buôn lậu cái chết”, Bắc Đảo (Bei Dao) đã tạo nên một hình ảnh lạ lùng. Nếu chỉ biết lạm dụng những tín hiệu/ký hiệu hình ảnh (có nhiều tính ước lệ) được tâm lí đám đông dễ dàng chấp nhận như màu xanh lá cây, màu xanh da trời, màu rực rỡ, những từ như “trong veo”, “dễ thương”, “yêu thương”, “cỏ”, “mưa”, những cái kết có hậu…; (hoặc để chiều một đám đông khác, lạm dụng những hình ảnh bạo lực, tình dục, chống đối, cách tân, những từ như “tiên phong”, “cách mạng”…) sẽ nuông chiều và làm trì trệ thẩm mỹ của họ. Những hình ảnh được tâm lí chung ưa chuộng sẽ bị coi là dễ dãi nếu không ẩn chứa mạch cảm xúc (một thứ logic nội tại) sau nó. Ngược lại, cũng sẽ là dễ dãi nếu xếp ngay những từ được tâm lí chung ưa chuộng (hoa, trăng, gió, sóng, buồn, nhớ…) vào mục dễ dãi trước khi chứng minh được mạch cảm xúc trong cấu trúc chứa chúng là giả, là tầm thường. Mạch cảm xúc riêng là lí do mà nhiều bài thơ Đường đứng cạnh rất nhiều hình thức thơ thoải mái hơn về luật vẫn toát lên vẻ đẹp riêng của mình. Bản chất của sáng tạo là đẩy xa những chất liệu mình có đến mức nào, nhất là đẩy xa những chất liệu người khác cũng có giống mình đến mức nào. Cùng một nắm chữ ai cũng biết, hãy xem Lí Bạch “sắp xếp” và thử dịch trước khi đối chiếu với người dịch “sắp xếp” tiếng Việt: Vọng Lư sơn bộc bố Nhật chiếu hương lô sinh tử yên, Dao khan bộc bố quải tiền xuyên. Phi lưu trực há tam thiên xích, Nghi thị Ngân Hà lạc cửu thiên. (Lí Bạch) Dịch nghĩa (tôi tham khảo một số bản dịch nghĩa để đưa ra bản dịch khá sát với từng từ để phục vụ việc thử dịch của những người không biết tiếng Trung như tôi): Mặt trời chiếu núi Hương Lô, sinh làn khói tía Xa nhìn dòng thác treo trên dòng sông phía trước. Chảy như bay thẳng xuống từ ba nghìn thước Ngỡ như Ngân Hà rơi từ chín tầng trời. Xem dòng thác ở núi Lư Nắng rọi Hương Lô khói tía bay Xa trông dòng thác trước sông này: Nước bay thẳng xuống ba nghìn thước Tưởng dải Ngân Hà tuột khỏi mây (Tương Như dịch)