2 . Ý tưởng 2.1. Khái niệm Ý tưởng có thể hiểu đơn giản (và gần với cách dùng thông dụng) là những khả năng kết hợp những điều này với điều kia tạo nên những kết cấu/cấu trúc mới, lạ; nhưng vẫn hàm chứa một logic nội tại nào đó (một dạng lí do). Cụ thể hơn: Ý tưởng thường phát hiện hoặc tạo ra các mối liên hệ mới lạ (có thể là hiện thực, có thể là phi thực) giữa sự vật/hiện tượng. Ý tưởng mang tính lí trí khá cao do gắn bó chặt chẽ với tư duy ngôn ngữ. Dù có thể ý tưởng có khi bất ngờ nảy ra nhưng cũng thuộc về một quá trình tư duy nào đó. Đó là lí do khi ngôn ngữ càng phát triển thì càng nhiều ý tưởng ra đời (lưu ý chữ “ý” trong “ý tưởng”). Chúng ta có thể thấy ý tưởng ở khắp nơi trong cuộc sống. Ví dụ như nghĩ ra trò thuê trẻ sơ sinh để bế đi ăn xin (Ở đây là kết hợp giữa trẻ yếu ớt, đáng thương với tâm lí nâng niu, thương trẻ nhỏ) Ví dụ như một trò chơi dùng nhựa đường gắn bọ xít vào một miếng nhôm tự chế cho bọ xít kéo xe (Ở đây là kết hợp theo hướng gia súc hóa con bọ xít với sự ô tô hóa miếng nhôm). Ví dụ như mẩu quảng cáo về con tắc kè phải mệt lử đổi màu theo các loại kẹo cao su (Ở đây là kết hợp tính năng của con tắc kè với màu sắc của kẹo cao su). Ví dụ như sáng kiến ra hình thức khuyến mại trong kinh doanh; và vô số các sáng tạo về các hình thức khuyến mại sau này (Ở đây là kết hợp giữa sự nắm bắt tâm lí về lòng thích nhiều, thích rẻ của đông đảo con người với những bài toán cân đối trong kinh doanh). Ví dụ như nảy ra ý dùng tin nhắn tương tác với truyền hình (Ở đây là kết hợp các công nghệ với nhau). Ví dụ như Newton tự hỏi một cách hết sức nghiêm túc: Sao quả táo lại rơi? (Ở đây là sự kết hợp giữa tư duy nghiêm túc, khám phá với cái tưởng như vô thưởng vô phạt hàng ngày không đáng để tư duy). Ví dụ Rene Magritte kết hợp bức tranh vẽ cái tẩu với dòng chữ “This is not a pipe” (Ở đây là sự kết hợp giữa hình ảnh gợi lên chữ “cái tẩu” trong khi dòng chữ lại khẳng định nó không phải là cái tẩu, tạo nên một sự bất ngờ với thói quen chứng kiến sự đồng bộ của hình và chữ) Ví dụ như thơ trong bài ca dao nói ngược: “…Một chục quả hồng nuốt lão tám mươi/Nắm xôi nuốt trẻ lên mười/Con gà, nậm rượu nuốt người lao đao…” (Ở đây là kết hợp các vế sự vật/hiện tượng một cách đơn giản nhưng đột phá, mạnh mẽ: Đảo chiều quy luật, nhân quả. Dạng như: Nothing is impossible/Impossible is nothing). 2.2. Phân biệt giữa cái lạ và ý tưởng – Ranh giới giữa cái lạ (trong hình ảnh, âm thanh, ý nghĩ, cách thể hiện…) và ý tưởng khá khó phân biệt. Cái lạ thường là làm khác đi cái thông thường còn ý tưởng thường là làm khác đi cái thông thường một cách có chủ ý, nó thường nảy ra khi tư duy về câu trả lời cho một câu hỏi. Ví dụ: Làm sao cứu hộ được cho một vùng giao thông bị tê liệt? Buồn tè quá, muốn vào đi vệ sinh ở quán nước mà không có tiền uống nước, làm thế nào bây giờ? Giễu nhại lão Picasso thế nào đây? – Ý tưởng cũng thường là cái khởi đầu cho ý niệm (concept). Có thể giả tưởng quá trình làm ra bài “Ca dao ngược” như thế này: Người làm ra bài ca dao đó là một người có sức thắc mắc mạnh mẽ. Có thể thấy lao động, thử nghiệm thắc mắc của người này rõ ràng là một quá trình lâu dài thông qua sức biểu hiện nhuần nhuyễn của bài ca dao. Một hôm, người này nghe một câu như “Bước sang tháng sáu rát chân/Tháng chạp hai quần vẫn lạnh thấu xương” và thắc mắc “Chả nhẽ cứ chịu thế mãi?” (có thể câu hỏi này chỉ vụt lên trong tích tắc) và nảy ra ý nhại ngay: “Bước sang tháng sáu giá chân/Tháng chạp nằm trần bức đổ mồ hôi”. Và cứ theo đà “vần gợi ý” của lục bát, ý tưởng nói ngược lóe lên ban đầu được triển khai thành ý niệm xuyên suốt cả bài. Mặc dù câu chuyện trên là giả tưởng nhưng có thể nói, rất nhiều ý tưởng, ý niệm đã xuất hiện và được triển khai theo những cách tương tự. – Thêm một ví dụ để phân biệt giữa hình ảnh lạ không có ý tưởng và hình ảnh lạ có ý tưởng: Một đứa trẻ tô mặt trời màu tím vì nó không biết mặt trời màu gì, chỉ tô theo ý thích ngẫu nhiên sẽ tạo nên cái lạ về hình ảnh mặt trời trong mắt người có logic nhưng không nói lên điều gì về nội lực ý tưởng. Một đứa trẻ biết là mặt trời “phải” tô màu đỏ, màu cam, màu vàng mà vẫn tô màu tím chỉ vì nó thích màu tím và đã tô rất nhiều thứ khác trong tranh màu tím thì nó biểu hiện xu hướng tạo nên những thứ khác người nhưng những thứ khác người đó lại rất dễ giống nhau và sáo mòn. Nhưng một đứa trẻ tự hỏi sao không thử tô mặt trời màu tím nhỉ thì đó là ý tưởng. Ở đây, nó ý thức được việc thử làm chệch đi quan hệ nhân quả thường thấy [mặt trời-màu đỏ, vàng, cam] thành [mặt trời-màu tím]. – Trong những cái lạ hàm chứa ý tưởng, người xem còn thường thấy được nhu cầu làm mới. Xin nhấn mạnh cụm từ “nhu cầu làm mới”. Chính nhu cầu này đã tạo nên một thế giới vật chất và tinh thần song hành với thế giới tự nhiên, cải biến thế giới tự nhiên và liên tục tái sản xuất dựa trên nguyên liệu là thế giới tự nhiên và chính thế giới do nhu cầu làm mới tạo ra. Có thể nhìn thấy sức mạnh làm mới này bằng cách nhìn vào những sản phẩm vật chất (hãy thử lên bản đồ vệ tinh google earth để xem cách con người bao phủ bề mặt hành tinh hoang sơ bằng sự hiện diện và tác động của mình) và sản phẩm tinh thần (hãy xem lượng sách, sách bình về sách, báo, blog, tác phẩm nghệ thuật, những diễn đàn, những cuộc chat, những email… ngồn ngộn và ngày càng tăng) do ý tưởng và ý chí của con người tạo ra.