4.5. Kết nối hơn, đi xa hơn vào mạch cảm xúc 4.5.1. Khoảng cách Qua vụ việc Kafka là một tác giả hàng đầu của văn học và tạo nên một mạch cảm xúc gần như hoàn hảo nhưng so với những tác phẩm bán chạy nhất, tác phẩm của Kafka không mấy được biết đến hoặc không mấy người hiểu, không mấy người thích thú, có thể thấy rõ: Với một số dạng tác phẩm (nhất là tiểu thuyết), phải nắm được được phần nào tầm và ý đồ của người tạo ra (nói cách khác, phải ít nhiều có sẵn tâm lí nể trọng và được hướng dẫn đọc), may ra mới có thể nắm và thưởng thức được cấu trúc của mạch cảm xúc trong nó. Nhưng điều quan trọng hơn cả là phải theo kịp nhịp biến chuyển của chính con người qua các thời đại, qua các thời đại của sáng tạo, cái tạo ra khoảng cách với những tư duy đứng im. 4.5.2. Bốn dạng năng lượng – bốn chìa khóa tiếp cận tác phẩm Trong con người, nhất là con người sáng tạo, nhất là con người đương đại, thường song hành 4 dạng năng lượng: Mạch c ảm xúc, phản mạch cảm xúc, nhu cầu liên văn bản, nhu cầu mở ra những tương tác với khán giả. – Về năng lượng mạch cảm xúc. Năng lượng mạch cảm xúc là cái luôn có muôn đời, là cổ xưa, là gốc rễ, là truyền thống. Nó là năng lượng của sự chú tâm để người ta có thể bắt đầu dấn thân vào một việc gì đó một cách tử tế. Nhưng nó cũng có thể là thứ khi lạm dụng sẽ khiến người ta đắm chìm, lệ thuộc vào sự đắm chìm, lao đi mà không có phanh hãm, nhanh chóng hết xăng, vẻ mãnh liệt mất dần và thay vào đó là một quán tính yếu ớt, trở thành một cuộc đâm lao phải theo lao nhàm chán. – Về năng lượng phản mạch cảm xúc + Tư duy hoài nghi ngày một mạnh, cuộc sống ngày càng biến động, ngày càng nhiều sự kiện, lượng tình huống sống ngày một nhiều, có nhiều thứ đem lại sự thỏa mãn nhưng sự thỏa mãn ngày một ngắn là những nguyên nhân cơ bản tạo nên sự tăng mạnh tâm thế phản mạch cảm xúc trong sáng tác. Một ví dụ thô sơ: Khi để nhân vật của mình thốt ra một tiếng yêu, thay vì đi tiếp với một không khí lãng mạn hàng chục trang, một tác giả có thể nhanh chóng hoài nghi đây là trạng thái nhất thời của nhân vật do thời tiết đẹp, ăn ngon, được chiều chuộng, làm tình thích thú hay vì đang cần lợi dụng một điều gì đó, một chỗ dựa cho thói yếu đuối? tiền bạc? quyền lực? Nhưng sự bi quan, lạnh lùng đó chưa chắc đã kéo dài, lại xuất hiện một phản biện khi tác giả thấy nhân vật biết đâu có thể hy sinh thân mình cho người yêu một cách vô điều kiện và bỗng thấy đau đầu khi bố trí một chiếc xe lao đến người yêu của nhân vật mà chưa biết nhân vật của mình sẽ xử lí thế nào. Tác giả cảm thấy cần dừng bút ở đó và tìm thêm cách để hiểu nhân vật của mình. Và trong quá trình tìm hiểu thêm nhân vật, biết đâu tác giả tự hỏi có nhất thiết phải bố trí một chiếc xe lao đến để làm sáng tỏ cái gì đó không, làm sáng tỏ bằng cách khác hay không cần làm sáng tỏ… + Phản mạch cảm xúc là nhu cầu nội tại của nhiều tác giả nhưng thông qua tác phẩm, cũng tác động đến độc giả, dần thành thị hiếu của lượng độc giả nhất định và trở thành một thị trường. Thị trường này phát triển khiến phản mạch cảm xúc có xu hướng trở thành một thứ mốt, một thứ thương hiệu về cái mới, cái cấp tiến. Hàng loạt sản phẩm phản mạch cảm xúc được sản xuất ra để phục vụ thị trường này để thỏa mãn danh hiệu mới, cấp tiến. Nó biến dạng thành cuộc chơi của bè phái, một vỏ bọc cho cái thiếu năng lượng chứ không hề giống nhu cầu phản mạch cảm xúc nội tại của chính những tác giả đầu tiên, hàng đầu và còn được nhớ lâu. Bởi kiểu a dua muôn đời của cung và cầu đối với mốt, thị trường phản mạch cảm xúc “truyền thống” rồi cũng trở nên nhạt nhẽo như chính thị trường mạch cảm xúc “truyền thống” trước đó đã bão hòa. Khi phản trở thành thông dụng, lại một dạng phản của phản sẽ ra đời để cảnh báo sự trì trệ đó như một nhu cầu nội tại và lại bị những người không có nhu cầu nội tại biến thành thị trường. Cứ thế, chỉ một dòng chảy nhỏ xuyên suốt sáng tạo, xuyên suốt các thời đại, trào lưu, dù mang những hạt nước có tên là mạch cảm xúc hay phản mạch cảm xúc đều chứa những năng lượng cảm xúc nội tại của nó và âm thầm chảy. Để nắm bắt dòng chảy này, không thể không là người sáng tạo, không thể không tạo cho mình một tư duy đầy năng lượng. – Về nhu cầu liên văn bản + Các tác giả thường gây cảm hứng cho nhau. Nếu sáng tác là khai thác những chất liệu để tạo ra cái đẹp thì các tác phẩm của người khác cũng chính là những chất liệu có thể khai thác. + Tính chất liên hệ với các tác phẩm khác trong liên văn bản đã được sử dụng từ xa xưa. Dễ thấy nhất là việc sử dụng những điển tích trong Truyện Kiều, Tam quốc chí. Cũng có thể thấy dạng liên văn bản này trong các tác phẩm đề cập, sử dụng nội dung của các tác phẩm khác (tác giả cho nhân vật thảo luận về một tác phẩm khác, đưa một bài hát nổi tiếng vào tác phẩm…); trong các tác phẩm phỏng theo cốt truyện, nhân vật của tác phẩm khác (Tân Tây Du kí, Thạch Sanh ngoại truyện, những mẩu chuyện cười sử dụng nhân vật trong Tam Quốc chí, truyện tranh Chú bé rồng, các dòng fanfic…); trong tác phẩm nhại tác phẩm khác (nhại thơ, nhại tục ngữ…). Ở một góc độ sâu xa hơn, như một sự tưởng nhớ, như một sự nối tiếp dòng chảy, cũng có thể như một sự giễu nhại, nhiều tác giả dành phần nào tác phẩm của mình tiếp tục mạch khai thác hiện sinh của các tác giả khác. J.M. Coetzee, Jelinek, Haruki Murakami là những tác giả lớn đều cố tình ít nhiều liên hệ với Kafka trong tác phẩm của mình (cách đặt tên nhân vật là K., cách đặt tên tác phẩm…). Milan Kundera gắn bó với Kafka một cách sâu sắc và mạnh mẽ hơn bằng cách hiểu sâu, có những liên hệ nhưng chảy theo hướng đầy sáng tạo khác. – Về nhu cầu mở ra những tương tác với khán giả. + Đó là tính kích thích, mời gọi độc giả đồng sáng tác mà tác giả chủ ý đưa vào tác phẩm. Những dạng đồng sáng tác ngẫu nhiên như độc giả cảm, hiểu, liên văn bản tác phẩm theo cách khác nhau mà tác giả không chủ ý tạo ra là mênh mông và không bàn ở đây; bởi vì, nếu xét theo cách đó thì một tác phẩm cực dở cũng có những độc giả sáng tác cách cảm của mình theo những hướng thú vị. Ở đây, những ý niệm, ý tưởng tương tác mà tác giả thổi vào tác phẩm mới là yếu tố để xét đến nhu cầu và nội lực tương tác của tác giả. + Một số ví dụ: * Làm thơ tập thể (người đầu tiên đưa ra một câu, những người tham gia lần lượt nối vần) là một ý niệm về đồng sáng tác và trở thành trò chơi. Người tạo ra trò chơi này khuyết danh nhưng có một ý niệm cao cấp về tương tác đối với một hình thức tưởng như cô độc, cá nhân, ích kỷ như làm thơ. * Các trò chơi vận động dựa trên lời của vè đã được nêu trong phân tích về nhạc tính là một hình thức dùng tác phẩm tương tác, kết nối đáng nể. * Karaoke giúp nối lời với mạch nhạc, hỗ trợ những người hay hát sai nhạc hoặc không thuộc lời, trở thành một phương tiện giúp mở rộng phạm vi phổ biến của âm nhạc, ca từ và làm tăng kỹ năng âm nhạc của quần chúng. * Trong một tác phẩm, tác giả chọn ngôi kể là “bạn” (bạn đi ra đường, bạn vào một quán cà phê…) cũng có thể có ý kích thích độc giả đặt cái tôi của mình vào câu chuyện hơn dùng “tôi”, “hắn”. * Trong một vở kịch về đời một anh hề, diễn viên chỉ xuống khán giả, bảo: “Bây giờ khán giả vô cảm lắm, tôi cá là vắt máu ra pha trò họ cũng không vỗ tay đâu” là biến khán giả thành một phần nội dung của vở kịch, là đặt khán giả vào tình huống đồng diễn xuất, khiến họ phân vân giữa vai trò khán giả và vai trò tham gia cuộc cá cược trong vở diễn. * Tro ng một game online, người chơi được chọn 1 trong nhiều loại nhân vật; trong quá trình chơi, lại có rất nhiều lựa chọn khác (đi hướng nào, mua đồ gì, đánh nhau với ai, liên kết với ai…). Người thiết kế game chính là tác giả tạo nên những nền tảng, xương sống, chất liệu truyện cơ bản và để độc giả phần nào được kể câu chuyện theo cách của mình. Độ phong phú và tính hấp dẫn của từng câu chuyện do mỗi người chơi tạo nên càng cao, người thiết kế càng là một tác giả cao tay. + Càng ngày thế giới của in ấn, điện thoại, máy fax, tivi, máy ảnh, máy nghe nhạc cá nhân, phim ảnh, máy vi tính, mạng, báo mạng, blog, game, game online càng khiến con người tiếp cận với nhiều thứ hơn, nhiều không gian giao tiếp hơn. Bản thân mỗi con người sử dụng những dạng phương tiện này đều mơ hồ hoặc nhận thức sâu sắc về sự đan xen, nhập nhằng giữa chúng với nhau và với hình thức sống trước khi những phương tiện đó được phát minh và phổ biến. Nhận thức này khiến ngày càng có thêm nhiều con người cảm thấy sự mênh mông, tính bất định của thế giới và nảy sinh nhu cầu kết hợp, mô phỏng những sự đan xen, nhập nhằng này vào các thể loại và chủ đề sáng tác để nhận thức thế giới trong một hình thức mới; cũng như ít nhiều có những đòi hỏi đó đối với sáng tác của những người đương đại khác. – 4 dạng năng lượng trên nếu kết hợp trọn vẹn sẽ tạo nên tầm vóc của mạch cảm xúc đương đại. Và khi cảm nhận được mạch cảm xúc ấy thì nó không còn tên (nhập nhằng giữa phản/không phản, là/không là) nữa. Việc phát hiện được tầm của mạch cảm xúc trong tác phẩm hoặc những sợi dây nối nó với các tác phẩm khác hoặc khả năng đẩy mạch cảm xúc đọc của mình đi xa qua sự lóe lên những ý tưởng, hình ảnh, nhạc tính, mạch cảm xúc, tư tưởng mới thể hiện tầm của độc giả.